تحلیل علیت در ماهیت و وجود

این ضرورت قائم به غیر است و اشکالی ندارد، این ضرورت با آمدن علت می‌آید و با رفتن علت هم منتفی می‌شود اما ضرورت لاحق این‌طور نیست. آن اسد وقتی که اسد شد دیگر از اختیار امام رضا هم خارج شد. دیگر اسد الآن اسد است، الآن دیگر آن اسدیت برای اسد ضرورت دارد. این اسد «اسد» است، اِرنب نیست، منظور این است. امام رضا خودش خواست که این صورت را به اسد تبدیل کند حالا که اسد شد دیگر الآن اسد است و دیگر حضرت نمی‌تواند بگوید که آقا این اسد نیست، اشتباه می‌کنید! این اِرنب است، این غنم است، نه دیگر! این الآن اسد است. این ضرورت لاحق می‌شود پس ضرورت لاحق، ضرورت بعد از وجود موضوع است، نه قبل از وجود موضوع و ازبین رفتن علت و آمدن علت تأثیری ندارد چون ذاتیات بر خودشان بالضروره حمل می‌شوند.

و قَد ثَبَتَ الفرقُ بینَ الوجوبینِ السابق و اللاحق فی میزانِ المعقولات.¹

در بحث میزان این دو وجوب سابق و لاحق صحبت شد و ...

تلمیذ: این وجود که اول اعطاء شد، آن وجودی که بر جسم دمیده شد آن وجود ممکن است یک وقتی معدوم بشود؟!

استاد: نه دیگر، هر چیزی که وجود پیدا کند معدوم نمی‌شود، صورت ظاهری و صورت مُلکی آن ازبین می‌رود ولی صورت ملکوتیش هست.

تلمیذ: در همان صوری که امام رضا به شیر تبدیل کردند صورت ملکوتی تا ابد باقی است؟!

استاد: آن باقی است بله.

تلمیذ: پس إعدام موجود محال است؟

استاد: بله وقتی که امری وجود حقیقی پیدا کرد اعدامش محال است اما وجود رتبی آن نه! ممکن است وجود رتبی آن منتفی باشد یعنی وجود زمانی آن.

تلمیذ: اگر بحث در صورت کردیم، می‌گوییم که منعدم می‌شود فقط آن صور اشیاء هستند که منعدم می‌شوند، همان حرفی که در ماده می‌زنند و می‌گویند که ماده تغیّروتبدل پیدا می‌کند اما منعدم نمی‌شود، در حقیقت وجود هم همین می‌آید ولی در صورتش دیگر نمی‌آید.