تحلیل علیت در ماهیت و وجود

استاد: بله آن صورت ملکوتی آن در ظرف خودش باقی است و دیگر ادامه پیدا نمی‌کند. مثلاً در آن رتبه هست اما این متبدل به یک صورت دیگر نمی‌شود، بخواهد کمال دیگری پیدا کند، بخواهد حالات دیگری پیدا کند، نه دیگر، در همان مرتبه باقی می‌ماند. مثل اینکه بچه‌ای سقط می‌شود، آن بچه‌ای که سقط می‌شود در همان مرتبه‌ای که سقط می‌شود حدش همان مرتبه است. حالا در آن عالم رشد می‌کند آن مطلب دیگری است که دیگر دست ما نیست. حالا مشیت الهی تعلق بگیرد در همان عالم رشد کند اما اگر رشد نکند همان حد وجودی از انسانیت را الآن واجد است، نه بیشتر.

تلمیذ: ببخشید اگر جعل بسیط به اتصاف بخورد ...، مرحوم آخوند در جعل بسیط جواب ایراد اتصاف را ندادند.

استاد: اتصاف یک امر اعتباری است ـ ایشان جواب می‌دهد ـ و قائلین به همین قضیه هم از این نظر نقاش وارد می‌کنند و مسئله‌شان هم درست است. اتصاف عبارت از تعلق بین محمول و موضوع است. تعلّق و نسبت بین محمول و موضوع بعد از فرض تحقق بین موضوع و محمول است بنابراین اول باید موضوع و محمول موجود باشد تا نسبت بین این دو محقق باشد. پس این دیگر صادر اول نیست.

تلمیذ: این بنا بر فرض این است که جعل را مرکب بگیریم؟!

استاد: نه‌خیر فرق نمی‌کند؛ یعنی اصلاً نفس جعل به اتصاف مُعدِم خودش است.

تلمیذ: یعنی علت تنها چیزی که ایجاد کرده باشد حالت ربطی باشد.

استاد: ربطی بین چه؟! بالأخره ربط است دیگر. بنده الآن می‌خواهم بین این دو چیز حالت تضایف ایجاد کنم لبنتان متسانتدان باید دوتا لِبنه باشند یا نباشند؟! این اشکال است دیگر.

تلمیذ: صورتی که در خلق خداوند موجودات را به صرف وجود خلق می‌شود، به صرف ربط ایجاد می‌شود؟!

استاد: همه چیز به صرف ربط است و در این حرفی نیست منتها این اراده به چه تعلق گرفته است؟ بحث ما این است که آیا آن اراده به ماهیت تعلق می‌گیرد؟!