تحلیل علیت در ماهیت و وجود

این مطالبی که در اینجا می‌فرمایند و این مباحثی که هست تمام اینها فایدۀ کلامی دارد؛ یعنی کیفیت ترتب صواب و عقاب، قدرت و عدم قدرت و امثال‌ذلک که ذکر نکردند اما تمام اینها در کلام و همین‌طور در غیر کلام از او فایده‌هایی مترتب است که آیا انسان تا وقتی که در این ظرف هست چه تکلیفی بر او بار است؟! آیا می‌شود خداوند تکلیف بما لا یُطاق کند در ظرف وجودی و در این خصوصیاتی که انسان در آن ظرف لازماً و بالضروره واجد آن خصوصیات است و قبل از اینکه ماهیت، انقلاب حال و کیفیت پیدا کند؟! همین‌طور این مباحث مطرح نشده است بلکه فوائد و نتایجی بر آن مترتب است.

خلاصه شیء تا وقتی که وجود و واقعیت دارد برای خودش ضرورت دارد، نمی‌توان تصور کرد که آن شیء از شیئیت خودش و از ماهیت خودش سلب شود مثلاً زید نمی‌شود تا وقتی که زید است تبدیل به غنم شود! زید تا وقتی که زید است زیدیت برای زید ضرورت دارد. امکان ندارد و ممتنع نیست بلکه فقط ضرورت است.

مثلث تا وقتی که مثلث است، ثلاث زوایا برای مثلث ضرورت دارد. مربع تا وقتی مربع است و شما دست به آن نزدید و تغییرش ندادید، اربع زوایای قائمه برای او ضرورت دارد. این ضرورت ضرورت لاحق می‌شود و این ضرورت در چه وقتی بر این موضوع حمل می‌شود؟! وقتی که به جعل بسیط، موضوعِ ما به جعل تحقق خارجی پیدا کرده است. وقتی این ماهیت در خارج به جعل بسیط محقق شد و انسان انسان خارجی شد حالا دیگر انسانیت برای انسان ضرورت دارد حتی آن علت هم اگر ازبین برود این انسانیت نمی‌تواند از انسان سلب شود مگر اصل انسانیت ازبین برود؛ یعنی علیت انسانیت را برای انسان حمل نمی‌کند، جعل بسیط که به‌واسطۀ علیت می‌آید انسان را در خارج محقق می‌کند و وقتی انسان محقق شد، چه علت بخواهد یا نخواهد آن انسانیت برای آن انسان خارجی دیگر ضرورت دارد. این جعل، جعل بسیط می‌شود.