تبیین جعل بسیط و جعل مرکب در فلسفه

البته بعداً مرحوم صدرالمتألهین در باب مکاشفۀ خودش که خداوند پرده از جلوی چشمش برداشت صحبت خواهد کرد. او قائل به اصالت ماهیت بود بعد به‌واسطۀ مکاشفات قائل به اصالت وجود شد. ما در آنجا از این مسئلۀ اینها دفاع خواهیم کرد به یک نحوی که کلام آنها بتواند کلام موجهی باشد.

اینها می‌گویند که این اثر جاعل یک اثر نامشهود است و هر کسی نمی‌تواند این اثر را ادراک کند. بله، متأثر و منفعل را در عالم خارج همه می‌بینند ولی آن اثر و کیفیت اراده و مشیت حق را کسی نمی‌تواند احساس کند. آن یک امر مجمل است. مجمل یعنی امر بسیط، چرا امر بسیط است؟! چون خود جاعل بسیط است چون خود مبدأ بسیط است. چگونه ممکن است آن امر مرکب باشد و ماده باشد و از ماده و صورت منبعث شده باشد درحالی‌که اصلش مجرد است؟! این نمی‌شود! اینها این‌طور آمدند توجیه فرمودند:

فَقد وجَّهوا کلامَهم بِأنَّ مقصودَهم أنَّ أثرَ الجاعل أمرٌ مجملٌ یُحلِّلُه العقلُ إلى موصوفٍ و صفةٍ و اتصافٍ لِذلکَ الموصوف بِتلکَ الصفة.

[کلامشان را این‌طور توجیه کردند که] مقصودشان این است که اثر جاعل امر مجملی است همان‌طوری‌که مرحوم حاجی در حاشیه می‌فرمایند: أی بسیطٌ نظیرُ الإجمال فی علم الله تعالی. این امر مجملی است که این امر مجمل را عقل تجزیه و تحلیل می‌کند به موصوفی که اسمش را ماهیت می‌گذارد و صفتی که اسمش را وجود می‌گذارد. اتصاف و تعلق این موصوف به صفت یعنی ماهیةٌ موجودةٌ أو انسانٌ موجودٌ این انسان موصوف است و موجود وصف آن است و تعلق و ربط بین هردو هم اتصافش است این مجموعه‌ها متولَّد از یک امر بسیط هستند که آن امر بسیط همان مقام جعل است؛ مقام اراده و مقام انشاء خلق خارجی و آن صورت خارجی است.

تلمیذ: ببخشید این عالم ماده مگر مجعول جاعل نیست؟!

استاد: بله.

تلمیذ: بعد ما می‌گوییم که جاعل بسیط است ولی این عالم مرکّب است؟!