تبیین جعل بسیط و جعل مرکب در فلسفه

درس دویست و پنجاه و پنجم

چالش‌های نظریۀ علیت در بحث‌های ماهیت و وجود و اتصاف (3)

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرحمن الرحیم

قرائت‌های مختلفی می‌کردند: ﴿وَجَعَلۡنَا مِنَ ٱلۡمَآءِ كُلَّ شَيۡءٍ حَيٍّ﴾،¹ ﴿وَكَانَ عَرۡشُهُۥ عَلَى ٱلۡمَآءِ﴾.²

تلمیذ: مقام اراده و مشیت است؟

استاد: نه این مسئلۀ دیگری است که این بارانِ نزول رحمت منشأ آن است که جنبۀ حیات دارد.

تلمیذ: منشأ آن چیست؟

استاد: منشأ آن همان ﴿وَكَانَ عَرۡشُهُۥ عَلَى ٱلۡمَآءِ﴾ است. یک جنبۀ حقیقی دارد که برای اصحاب مکاشفه هم جهت مائیت آن حقیقتی که بر همۀ عالم وجود حاکم است روشن می شود، یعنی نه این آب است [بلکه] حقیقت این آب است یعنی همین را به شکل نورانی می‌بینند.

تلمیذ: که کل عالم را فرا گرفته است.

استاد: که کل عالم را گرفته است یعنی همۀ عالم هستی از آن است.

تلمیذ: پس این ماء در عالم عین نمی‌تواند وجود منبسط باشد؟

استاد: نه، منظور عالم ماده است [یعنی] همین ماء در کل عالم ماده حقیقت آن یک وجود سیّال است منتها این در ترکیبات به‌صور مختلف درمی‌آید البته این از نظر فلسفی برهان ندارد و از نظر مکاشفه‌ای عرض کردم.

تلمیذ: آیۀ ﴿مِنَ ٱلۡمَآءِ كُلَّ شَيۡءٍ حَيٍّ﴾ همین را می‌خواهد بگوید.

استاد: بله.

تلمیذ: پس آن وجود منسبط را نمی‌توانیم حقیقتاً موجودها بگوییم .

استاد: به این معنا تفسیر نشده است. این تفسیر ذوقی است والاّ اصلی ندارد.

و کثیراً ما یقعُ الغلطُ فی هذا مِن جهةِ الاشتراکِ اللفظی و مِن جهةِ وضعِ ما لیسَ بِعلةٍ علةً فإنَّ کونَ الإنسانِ واجباً مِن العلةِ لا یوجبُ کونَهُ واجباً فی نفسِه و کذا کونُهُ مفتقراً إلى العلةِ لا یَستَلزِم کونَهُ إیّاهُ مفتقراً إلیها فکونُ نفسِ الإنسان مِن الغیرِ لا یدلُّ على عدمِ کونِ الإنسانِ إنساناً عندَ ارْتِفاعِ الغیرِ و إنّما یَدُلُّ علیه کونُ کونِ الإنسانِ إنساناً مِنَ الغیرِ و کذا الکلامُ فی کونِ نفس الوجودِ مجعولاً کَما اخْتَرناه.³

دیگاه مرحوم آخوند در فرق بین جعل بسیط و جعل مرکب