تبیین کیفیت احتیاج عدم ممکن به سبب

اما جوابی که مرحوم آخوند می‌دهند این است که می‌فرمایند: برگشت این مسئله به جعل بسیط است. ما در ناحیۀ وجود چه مسئله‌ای را مطرح می‌کردیم؟ می‌گفتیم که وجود عبارت از تأثیر علت در آن ماهیت به جعل بسیط است یعنی علتی که همان علت وجودی باشد این علت وجودی در ماهیت اثر می‌گذارد و اثری را که در ماهیت می‌گذارد عبارت از همان تحقق وجود خارجی محدود است که از آن وجود خارجی محدود انتزاع ماهیت می‌شود و انتزاع وجودِ ماهیت می‌شود؛ یعنی هم ماهیت انتزاع می‌شود و هم بالاعتبار و بالمجاز و بالعرض وجود برای ماهیت ثابت می‌شود. درحالی‌که وجود برای وجود ثابت است، نه برای ماهیت! یعنی به تبع وجود و موجودیت وجود، برای ماهیت هم وجود بالاِعتبار در اینجا ثابت می‌شود. ما در اینجا که جعل را به ماهیت متعلق می‌کنیم این جعل که الآن به این ماهیت خورده است به معنای این است که این علت، افاضۀ وجود کرده است و با افاضۀ وجود بالعرض به ماهیت می‌گوییم: «ماهیت موجوده». یعنی همان علت، وجود را در خارج محقق کرده است. حالا صحبت ما این است که اگر این علت موجده نباشد و این علت ناقصه باشد یااینکه اصلاً به‌طورکلی علتی نباشد؛ نه ناقصه و نه غیر ناقصه، این عدم العلة چه چیزی را در خارج به وجود می‌آورد؟ چیزی را در خارج به وجود نمی‌آورد. وقتی که ما می‌گوییم: عدم علت وجود، یعنی همان العدم فی الخارج دیگر در اینجا ماهیت خودش به تقرر خودش باقی است.

فرق جعل بسیط با جعل مرکب

بنابراین در عالم خارج، به عبارت دیگر تأثیر عدم العلة یک تأثیر مشاهد محسوس و ملموس خارجی نیست عدم العلة یعنی عدم وجود الماهیة، نه‌اینکه عدم علت به‌عنوان جعل مرکب تأثیر می‌گذارد، عدم علت ماهیت را معدوم می‌کند، نه! با عدم العلة لیست الماهیةُ بِموجودة نه‌اینکه الماهیةُ المتقررة لیست بموجودة یعنی فرض کنید که در مسئلۀ اول وجود می‌آید یک ماهیت را به‌عنوان حامل چیزی در ماهیت قرار می‌دهد و اسمش را وجود می‌گویند و این ماهیت می‌شود و آن‌هم وجود می‌شود. حالا در مرتبۀ ثانی، عدم علت ماهیتی را که متقرر است، وجود را از آن ماهیت می‌گیرد! الآن ماهیت هست ولی در خارج وجود ندارد! این‌طور نیست! این جعل، جعل بسیط نیست بلکه این جعل، جعل مرکب است. در جعل بسیط علت وجود در خارج می‌دهد، وقتی که وجود در خارج داد شما هزارتا از او انتزاع کنید. شما ماهیت را از او انتزاع کنید، حد، نوع، جنس، فصل، اعراض و امثال‌ذلک انتزاع کنید، هرچه می‌خواهید بکنید. آنچه را که علت جعل می‌کند وجود است. حالا وقتی که علت موجده نیست لذا جای آن عدم است و این دیگر تأثیری ندارد. عدم علت تأثیر خارجی ندارد، عدم‌ العلة مساوی با عدم الماهیة است عدم العلة مساوی با عدم وجود الماهیة است عدم العلة مساوٍ لِعدمِ الوجود، تمام این عبارات همه واحد است و برگشت این مسئله به جعل بسیط و جعل مرکب است که ما در مسئلۀ وجود، جعل بسیط داریم.