تبیین علیت و جایگاه ماهیت در قضایای عقلی

بعد از اینکه اثبات حرکت دوری کرد و مشاهده کرد که این حرکت، حرکت دوری است و حرکت را برای متحرک اثبات کرد، آنگاه مبدأ ساکن را برای علت اثبات می‌کند. پس اثبات حرکت بر مبدأ در مقام اثبات متقدّم است، و از مبدأ در مقام خارج متأخّر است. قضیه روشن شد؟

و ذلک لأنَّ حالَ الجسمِ فی نفسِ ماهیتِهِ المتغیرةِ متقدمةٌ علىٰ حالِ کونِه ذا مبدإ محرکٍ غیرَ متناهی القوة واجب بالذاتِ معَ کونِ الواجبِ بالذاتِ بحسبِ ذاتِه تعالى متقدماً علىٰ جمیعِ الأشیاء فَلا تناقض أیضاً بینَ کونِ الوجودِ متقدماً فی نفسِهِ على الماهیةِ و حالاتِها متأخراً عنها و عن مراتبها السابقة بحسبَ تعلقها و ارتباطها به.

حال جسم در خود آن ماهیت متغیری که دارد، متقدم است بر حال جسم که دارای مبدأ محرک غیر متناهی است و قوت او تناهی ندارد. چون خود جسم الآن در حال تغیّر است و تغیّر از آن مبدأ أقرب به جسم است گرچه در خارج معلول آن مبدأ است ولی از نقطه‌نظر اثبات تغیّر، تغیّر الآن به آن جسم نزدیک‌تر است دیگر پس او علت برای آن تحول است بااینکه آن [واجب بالذات به‌حسب ذات] بر همۀ اشیاء دیگر متقدم است. دیگر تناقض نیست بین اینکه وجود فی نفسه بر ماهیت و حالاتش در خارج مقدم باشد یا از آن ماهیت و از مراتب ماهیت به‌حسب تعلق و ارتباطش در ذهن متأخر باشد. وجود در ذهن از ماهیت متأخر است ولی در عالم خارج بر ماهیت مقدم است بلکه ماهیت از آن وجود خارجی انتزاع می‌شود.

تلمیذ: ببخشید می‌توانیم همین خلطی که کردند را به اصالة ‌الماهیه نسبت دهیم شاید کار خودش را ... یعنی بین مقام ثبوت و اثبات فرق نگذاشتند آنچه که بر وجود متقدّم بود، در مقام ... .

استاد: اشکال اصالة ‌الماهیه یک اشکال دیگر است که حالا به آن بحث می‌رسیم.

تلمیذ: ممکن است که این احتمال را در حرکتشان بدهیم؟