تبیین علیت و جایگاه ماهیت در قضایای عقلی
تحلیل نسبت میان مقام ثبوت و اثبات در علیت
آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی در این جلسه به بررسی یکی از اشکالات مهم در مباحث عقلی پیرامون علیت و ماهیت می‌پردازند. بحث اصلی حول این پرسش است که چگونه می‌توان علیت را برای ماهیت ممکنات ثابت دانست، در حالی که عقل پس از مشاهده وجود خارجی، ماهیت را انتزاع می‌کند و به نظر می‌رسد این انتزاع متأخر از وجود است. استاد با تفکیک دقیق میان «مقام ثبوت» و «مقام اثبات»، توضیح می‌دهند که اگرچه در خارج، وجود بر ماهیت مقدم است، اما در عالم ذهن و مقام اثبات، عقل با تحلیل ماهیت و درک امکانِ آن، به ضرورت وجود علت پی می‌برد. این تبیین نشان می‌دهد که امکانِ ماهیت، علتِ احتیاج به علت است و این سلسله‌مراتبِ ذهنی، با اصالت وجود منافاتی ندارد. در نهایت، با استفاده از مثال‌هایی نظیر حرکت دوری و مبدأ محرک، روشن می‌شود که چگونه یک امر در مقام اثبات بر علت خود مقدم جلوه می‌کند، بدون آنکه در واقعیتِ خارجی، تقدم و تأخر علیت مخدوش شود.
تبیین علیت و جایگاه ماهیت در قضایای عقلی
توضیحات:
آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی در این جلسه به بررسی یکی از اشکالات مهم در مباحث عقلی پیرامون علیت و ماهیت می‌پردازند. بحث اصلی حول این پرسش است که چگونه می‌توان علیت را برای ماهیت ممکنات ثابت دانست، در حالی که عقل پس از مشاهده وجود خارجی، ماهیت را انتزاع می‌کند و به نظر می‌رسد این انتزاع متأخر از وجود است. استاد با تفکیک دقیق میان «مقام ثبوت» و «مقام اثبات»، توضیح می‌دهند که اگرچه در خارج، وجود بر ماهیت مقدم است، اما در عالم ذهن و مقام اثبات، عقل با تحلیل ماهیت و درک امکانِ آن، به ضرورت وجود علت پی می‌برد. این تبیین نشان می‌دهد که امکانِ ماهیت، علتِ احتیاج به علت است و این سلسله‌مراتبِ ذهنی، با اصالت وجود منافاتی ندارد. در نهایت، با استفاده از مثال‌هایی نظیر حرکت دوری و مبدأ محرک، روشن می‌شود که چگونه یک امر در مقام اثبات بر علت خود مقدم جلوه می‌کند، بدون آنکه در واقعیتِ خارجی، تقدم و تأخر علیت مخدوش شود.
تبیین علیت و جایگاه ماهیت در قضایای عقلی
13تلمیذ: نسبت به مبدئش، مبدئش که وجود محرکی باشد.
استاد: بله، مبدأ به جای خودش محفوظ است.
تلمیذ: مبدأ را جوهر فکر کردند.
استاد: نه، اشکال ندارد، از آن‌هم ما پی می‌بریم، درست است. در حرکت جوهری هم مبدأ ساکن می‌خواهیم. مبدائی که خودش در ذاتش حرکت جوهریه نداشته باشد. بله، در آنجا هم مسئله ناظر است.
تلمیذ: حرکت در ذات ...
استاد: آن قضیه در اعراض است، نه در ذات. در ذات حرکت نیست. در آثار و شئونات ذات [حرکت است]. در عالم تکوّن و عالم خارج، در مقام بروز و مقام ظهور ﴿كُلَّ يَوۡمٍ هُوَ فِي شَأۡنٖ﴾1 اصلاً همین‌که شما می‌گویید: ﴿كُلَّ يَوۡمٍ﴾ یعنی همین تطورات خارجی. در آن ذات که یوم نیست. گرچه یوم به معنای دور است ولی در آنجا که نیست.
یقولونَ لی صِفها فأنتَ بوَصفها *** خبیرٌ أجَل عِندی بأوصافها عِلم صفاءٌ و لا ماءٌ و لُطفٌ و لا هَواً *** و نورٌ ولا نارٌ و روحٌ ولا جِسمٌ تَقَدّمَ کُلَّ الکائناتِ حدیثُها *** قدیماً و لا شکلٌ هناک و لا رَسم2 أللهمّ صلّ علی محمّد و آل محمّد
- . سوره الرحمن (55) آیه 29. امام شناسی، ج 8، ص 224:
«و خداوند در هر روزى به شأن و کارى خاصّ پردازد.» - . دیوان ابن‌فارض، ص 166.
- . سوره الرحمن (55) آیه 29. امام شناسی، ج 8، ص 224: