تبیین علیت و جایگاه ماهیت در قضایای عقلی

اصلاً ایشان می‌توانستند طور دیگر بحث را وارد کنند و بگویند که شما چرا به آن وجود خارج نگاه می‌کنید و ماهیت را از او انتزاع می‌کنید؟ ما اصلاً به وجود خارج نگاه نمی‌کنیم. اصلاً ماهیتی در خارج نیست، شما می‌خواهید چه چیز را انتزاع کنید؟ ذهن در اینجا انتزاع می‌کند. نقشه‌ای که یک مهندس می‌کشد هنوز بناء در خارج نیست و فقط نقشه‌اش کشیده شده است و ممکن است این نقشه در خارج محقق شود و ممکن است محقق نشود. بله! یک وقت شما از طریق «إن» به آن علت پی می‌برید آن بحث در اینجا وارد است یعنی آن اشکال شما نه‌اینکه دوباره وارد است، حالا اشکال شما قابل طرح است گرچه خلط به مقام ثبوت و اثبات در اینجا باعث این اشکال شده است ولی مسئلۀ شما مسئلۀ «إن» است یعنی وقتی که وجود خارجی را ملاحظه می‌کنید از وجود خارجی پی به ماهیت می‌برید، از ماهیت به علت پی می‌برید یعنی تمام اینها از مرتبۀ وجود شروع می‌شود و به علیت ختم می‌شود. ما بحث را در آنجا می‌بریم که اصلاً وجود خارجی نیست و اصلاً ماهیتی وجود ندارد، وقتی ماهیت وجود ندارد دیگر علیتی هم در اینجا نیست و دیگر در اینجا لمّ مسئله می‌آید. می‌گوییم که این ماهیتی که در خارج نیست و این نقشه‌ای که الآن من در ذهن تصویر کردم و هنوز در خارج نیست، این نقشه محتاج به علت موجده است. بنابراین این امکانی که الآن در این نقشه و خریطه وجود دارد، این امکان، اقتضاء علیت را می‌کند. اگر این نقشه‌ای که در ذهن من هست ضروری الوجود در خارج داشت دیگر محتاج به علت نبود، ضرورت خودش با او هست، خودش ضرورت دارد دیگر یا ممتنع الوجود بود دوباره در خارج محتاج به علت بود چون علت اصلاً نمی‌پذیرد. نقشه‌ای باشد که ممتنع الحصول در خارج باشد، امکان حصولش در خارج بر طبق شرایط و مقتضیات ممتنع باشد دوباره این محتاج به علت نیست. پس فقط در یک صورت این خریطه و نقشه اقتضاء علیت را می‌کند و آن در صورتی است که وجودش در خارج ممکن الحصول به امکان وقوعی باشد. این امکان خارجی ماهیت، امکان وجودی و وقوعی خارجی اقتضاء می‌کند که این امکان احتیاج ماهیت را به علیت اثبات کند و این مرتبه، مرتبۀ مقام اثبات است.