تبیین علیت و جایگاه ماهیت در قضایای عقلی

مثال‌هایی را هم مرحوم آخوند می‌زنند مانند حرکت دوری وقتی که شیئی متحرک است و این حرکت به حد یقفی نمی‌رسد یعنی حرکت لایتناهی است چون هر حرکت در هر خط امتداد بالأخره حد یقفی دارد، حرکتی حرکت مستدام است و حرکت به حد نمی‌رسد که حرکت دایره باشد. در حرکت دایره هیچ‌وقت به یک نقطۀ مشخصی که منتهای حرکت است مُحرَّک نمی‌شود، این حرکت دورانی اقتضاء می‌کند که محرِّکی باشد و خود آن محرِّک، محرِّک ثابت باشد و از اینجا پی به محرِّکیت علت اولیٰ و مبدأ أعلیٰ برده می‌شود. آن‌وقت این حرکت گرچه وجودش از آن وجود محرِّک ثابت متأخّر است اما این وجودش برای آن شیء متحرک متقدم است. حرکتِ متغیر یعنی آن وجود رابطی که آن وجود رابطی برای آن متغیر، آن کیفیت را اثبات می‌کند و اختلاف و تغییر را برای او ثابت می‌کند، آن باید مقدم بر آن فعلیت مبدأ ـ مبدأ ساکن محرک ـ باشد، چرا؟ چون آن اولین کیفیتی است که به خود می‌گیرد. از حرکت متغیر ما به محرک ثابت پی می‌بریم گرچه نفس آن حرکت متأخر از آن محرک ثابت است اما در مقام اثبات حتی در مقام اثبات خارجی، کیفیت حرکت آن شیء متحرک و حالتش که به‌واسطۀ آن حالت با سکون اختلاف دارد، آیا آن حالت نسبت به آن متحرک بر مبدأ مقدم است یا از مبدأ متأخر است؟ مقدم بر مبدأ است، چرا؟ چون این صفت ملصقه و چسبیده به آن متحرک است که این در وهلۀ اول از او متأخر است، مثل کلید و مفتاح که در مقام واسطه است، این مقام واسطه همیشه متقدم است. وقتی شما با دستتان مفتاح را می‌چرخانید الآن سه امر در اینجا واقع شده است، امر اول حرکت دست است که مبدأ برای حرکت است، امر دوم چرخیتی است که در مفتاح هست؛ آن حرکت در مفتاح برای این دست شما وجود رابطی دارد و تا آن حرکت مفتاح نباشد آن مفتاح نمی‌گردد، آیا می‌گردد؟ نمی‌گردد.