تبیین علیت و جایگاه ماهیت در قضایای عقلی

پس تغییری در آن مفتاح هست که آن وجود رابطی بین این مبدأ و آن مفتاح است که آن علت اخیر برای آن مفتاح است، نه دست شما. دست شما علت اولیٰ است اما بالنسبه به آن مفتاح علت اخیر است که آن وجود، وجود رابطی باشد. آن وجود رابطی گرچه از این حرکتِ خودِ دست، متأخر است اما از نقطه‌نظر علیت بر حرکت دست نسبت به مفتاح متقدم است. قبل از اینکه دست با آن مفتاح ارتباط داشته باشد آن حرکت ملصقه و متلازمه با مفتاح است که باعث شده است که او حرکت کند گرچه او معلول برای حرکت ید است.

پس در مقام ثبوت خارجی، اول باید حرکت ید باشد و بعد به‌واسطۀ حرکت ید، حرکت مفتاح متولد شود. در مقام اثباتِ حرکت برای ید باید حرکت مفتاح باشد که آن حرکت مفتاح رابطۀ بین این حرکت ید و آن حرکت کلیدی است که می‌گردد. این اختلاف بین مقام ثبوت و مقام اثبات از نقطه‌نظر تقدم و تأخر مرتبۀ علیت است.

تلمیذ: ببخشید، گفتید که اعدام ماهیت ... ماهیت کیف وجود است، اعدام که وجودی ندارند، ذات نیست.

استاد: نه، درست است که العدمُ مطلقٌ و العدمُ باطلٌ اما به‌لحاظ آن جنبۀ وجودی یعنی وجود لولائی که عقل نسبت به آن شیء خارج فرض وجود می‌کند بعد آن وجود را از میان برمی‌دارد و فقط ماهیتش را نگه می‌دارد. مثل اینکه شما الآن ماهیت عنقاء را تصور می‌کنید گرچه عنقاء در خارج نیست، چطور ماهیتش را تصور می‌کنید؟ لذا ما ماهیت زید را تصور می‌کنیم! زیدی که نیست! عدم زید.

تلمیذ: حضور ذهنی ...

استاد: بله، اشکال ندارد.

إنَّ لِلماهیاتِ الإمکانیةِ و الأعیانِ المتقررةِ حالاتٍ عقلیةً و اعتباراتٍ سابقةً علىٰ وجودِها فی الواقعِ مستندةً فی لحاظِ العقلِ بعضُها إلى بعضٍ مِن غیرِ أن یکونَ فی الخارجِ بِإزائِها شی‌ء و لیسَ فی الخارجِ عندنا أمرٌ سوَى الوجود.

برای ماهیات امکانیه و اعیانی که تقرر دارند، حالات عقلیه‌ای هست یعنی تصورات و قضایای عقلیه‌ای هست و یک اعتباراتی هست که در واقع بر وجودش سابق است و بر وجودش در واقع سبقت دارد و قبلاً یعنی در سلسلۀ طولیه اینها باید بیایند. در لحاظ عقل بعضی از اینها استناد به دیگری دارند مانند آن سلسلۀ طولیه که راجع به ماهیات بالنسبه به وجود عرض کردم. بدون اینکه در خارج بإزاء این اعتبارات شیئی باشد، آنچه که در خارج هست فقط وجود ماهیت است. ایجاب، وجود، امکان و این مسائل دیگر در خارج نیست و مابإزا ندارد. آنچه را که ما مشاهده می‌کنیم فقط وجود است.