تبیین علیت و جایگاه ماهیت در قضایای عقلی

صحبت ما با اینها این است که اگر شما از نقطه‌نظر تعقل عقلی، علیت امکان را به احتیاج به علت قبول دارید ولو متأخراً، خواهی‌نخواهی این بحث را از مقام ثبوت باید به مقام اثبات بکشانید. شما نمی‌توانید به‌لحاظ خارج در اینجا علیت را برای آن علت و برای آن شیء خارج ثابت کنید به‌واسطۀ اینکه خود شما قبول دارید که نمی‌شود علت از معلول متأخر باشد. وقتی که از معلول متأخر نشد بنابراین قول شما که این ماهیت بعد از تساوی طرفینش نسبت به وجود و عدم، به حکم موجِبی موجَب می‌شود و به‌واسطۀ موجَب شدن موجَد می‌شود و به‌واسطۀ موجَد شدن وجود پیدا می‌کند بنابراین این احتیاج امکان را به وجود خارجی به علیت، خود شما قبول دارید منتها می‌گویید که نمی‌شود علت باشد چون علت باید متأخر باشد. تأخر علیت نفی علیت را نمی‌کند، شما برای تأخر و تقدم چاره بیندیشید، چرا در اینجا اصل علیت را زیر پا می‌گذارید؟ نه‌اینکه تأخر علیت موجب رفع خود اصل علیت است. مثل اینکه بچه‌ای از شخصی به دنیا آمده است و صحبت در لون اوست که او چه رنگ دارد؟ یکی می‌گوید که آقا چون پدرش سفید است این‌هم باید سفید درآید، حالا چرا سبزه درآمده است؟! این شک در سبزه و سفید بودن موجب می‌شود که اصل ولادت را زیر سؤال ببرند و بگویند که آقا اصلاً این بچه از این پدر نبوده است و از کسی دیگری به دنیا آمده است. در زمان امیرالمؤمنین علیه‌السّلام اتفاق افتاده بود؛ دو نفر بودند که سیاه بودند و بچه‌شان سفید می‌شود و این مرافعه را پیش عمر آوردند و عمر می‌خواست حد زنا بزند. امیرالمؤمنین رفع مشکل کردند و خودشان جهت تلوّن لون و صورت را هم بیان کردند.¹

اختلاف در صورت موجب نمی‌شود که اصل ولادت زیر سؤال برود. حالا برای آن اختلاف چاره‌ای بیندیشید، هر کاری دلتان می‌خواهد بکنید. شما که اصل علیت را قبول دارید، در تقدم و در تأخر شک دارید، این موجب نمی‌شود اصل علیت را ازبین ببرید. بروید ببینید که این علیت چرا متأخر شده است و برای او چاره‌ای بیندیشید آنگاه به این نکته خواهید رسید که مقام اثبات با مقام ثبوت در خارج فرق می‌کند، همیشه واسطۀ در اثبات بر معلول مقدم است تا واسطۀ در ثبوت. گرچه خود معلول آن واسطۀ در اثبات مؤخر از آن علت است ولی آن علتِ قریبِ به آن معلول همان واسطۀ در اثبات است که در ذهن، جنبۀ قرب را بر جنبۀ علت اخیر ثابت می‌کند.