تبیین کیفیت جعل و اراده الهی در وجود

تلمیذ: در سلسلۀ نزولی تعین پیدا کرده است همان‌طوری‌که آمده پایین...

استاد: همان‌طوری‌که پایین آمده است مثلاً شیرین شده، ترش شده و یکی شور شده و یکی تلخ شده است، بله؟!

علت اختلاف در وجودات خارجی

معنای اسم مصوِّر

تلمیذ: از عوالم مختلف که گذشته است.

استاد: احسنت! احسنت! عیب ندارد مطلب شما صحیح است یعنی وقتی که آن وجود اطلاقی و بسیط می‌خواهد در این عالم طبع به جلوه‌گری بپردازد براساس آن نحوه اراده و مشیتی که گفتم آن ارادۀ غایی و مصوِّر که یکی از اسماء پروردگار مصوِّر است؛

﴿هُوَ ٱللَهُ ٱلَّذِي لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ ٱلۡمَلِكُ ٱلۡقُدُّوسُ ٱلسَّلَٰمُ ٱلۡمُؤۡمِنُ ٱلۡمُهَيۡمِنُ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡجَبَّارُ ٱلۡمُتَكَبِّرُ سُبۡحَٰنَ ٱللَهِ عَمَّا يُشۡرِكُونَ * هُوَ ٱللَهُ ٱلۡخَٰلِقُ ٱلۡبَارِئُ ٱلۡمُصَوِّرُ لَهُ ٱلۡأَسۡمَآءُ ٱلۡحُسۡنَىٰ﴾.¹

مصوّر یعنی چه؟ یعنی آن وجود را به این صورت درمی‌آورد و وجود دیگر را به‌صورت دیگر درمی‌آورد و وجود دیگر را به‌صورت دیگر درمی‌آورد. این مصوّر با موجد در عالم خارج یکی است و در این حرفی نیست به عبارت دیگر جعل، جعل بسیط است، نه جعل مرکب!

نفس ارادۀ حق به صورت‌بندی یک شیء یعنی وجود خارجی او

به عبارت مرحوم آخوند وقتی که آن مجعول را نفس وجود می‌گیرند می‌فرمایند که شیئی نیست که وجود به او تعلق بگیرد، نفس ربط و تعلق است که مساوی با آن وجود خارجی است یعنی همان تعلق یک شیء است یعنی وجود او؛ نه‌اینکه شیئی که متعلق برای او باشد که اصالة‌الماهوی‌ها این را می‌گویند یعنی شیء و ذاتی باشد که آن ذات مفتقر باشد و به‌لحاظ افتقارش آن جعل به او تعلق بگیرد، نفس ارادۀ حق به صورت‌بندی یک شیء یعنی وجود خارجی او.

تعریف قول و بیان اقسام آن

به قول مرحوم آقای بروجردی ـ البته در کلام ایشان شاید نظر باشد ـ می‌فرمودند که در این آیه‌ای که می‌فرماید: ﴿إِنَّمَآ أَمۡرُهُۥٓ إِذَآ أَرَادَ شَيۡ‍ًٔا أَن يَقُولَ لَهُۥ كُن فَيَكُونُ﴾ اینجا حتی از باب مماشات این‌طور گفته است، ﴿إِنَّمَآ أَمۡرُهُۥٓ إِذَآ أَرَادَ شَيۡ‍ًٔا أَن يَقُولَ لَهُۥ كُن فَيَكُونُ﴾ ـ یعنی فرق بین یک حکیم و غیر حکیم همین است دیگر ـ چون ﴿أَن يَقُولَ لَهُۥ كُن فَيَكُونُ﴾ ندارد ﴿يَقُولَ﴾ در اینجا زیاد است، نفس همان ارادۀ او یَکونُ خارجی است ولی در اینجا باید به ایشان این‌طور عرض کرد که قول فرق می‌کند؛ قول فعلی داریم و قول لفظی داریم. قول عبارت از همان ابراز ما‌فی‌الضمیر است که آن ابراز ما‌فی‌الضمیر گاهی اوقات به لسان است و گاهی اوقات به اعمال و جوارح است. می‌گوییم که فلانی حرفش این است درحالی‌که حرفی نزده است ولی از کاری که انجام می‌دهد می‌گوییم که فلانی حرفش این است و نظرش این است یعنی همان عملی که در خارج انجام می‌دهد آن عبارت از مبرِز ما‌فی‌الضمیر اوست.