تبیین کیفیت جعل و اراده الهی در وجود

تفاوت اراده و جعل خداوند در بحث وجود

پس ارادۀ او به نفس وجود تعلق نمی‌گیرد بلکه به محدودیت وجود تعلق می‌گیرد نه به نفس وجود اما جعل او به نفس وجود تعلق می‌گیرد و بین این دو فرق هست. یک وقت می‌گوییم که ارادۀ او و مقصود او از این وجود خارجی چیست؟! اراده‌اش عبارت از محدودیت وجود خارجی است. البته ممکن است که ارادۀ پروردگار متعال به نفس وجود تعلق بگیرد و بعد به‌طور دیمی شما ماهیات را از وجود خارجی انتزاع کنید پس این محدودیت از کجا آمد؟! این کم‌وزیادی و نقصان و شدّت و ضعف از کجا آمد؟! این تغییرات و تبدّلات و اختلافات از کجا آمد؟! ارادۀ او اول به این اختلافات تعلق گرفته است اما نه اختلافات بدون وجود، اختلافاتی که مترتب بر وجود است. اختلاف بدون وجود عدم المحض است و معنا ندارد که جعل به او تعلق بگیرد.

پس ما باید بین این دو مسئله انفکاک قائل شویم. مسئلۀ اول مسئلۀ اراده و مشیت اوست و هدف و مقصود اوست. مسئلۀ دوم مسئلۀ تکوین و مسئلۀ تحقیق است؛ ﴿إِنَّمَآ أَمۡرُهُۥٓ إِذَآ أَرَادَ شَيۡ‍ًٔا أَن يَقُولَ لَهُۥ كُن فَيَكُونُ﴾¹ یعنی در مقام خارج «چه می‌کند»، به او تعلق می‌گیرد. در وهلۀ اول مرحلۀ «چه می‌خواهد» است و در مرتبۀ دوم مرتبۀ «چه می‌کند» است. چه می‌خواهد؟ خواستش عبارت از وجودی است که دارای این خصوصیات باشد مثلاً قدش یک متر و هفتاد سانت باشد، استعدادش در این مرتبه و در این مرحلۀ خاص باشد، شکلش این قسم باشد، نفسش این خصوصیات را داشته باشد، از نظر ثبوت و اثبات و مقام بروز و ظهور و خصوصیات نفسانی این باشد. این آقا چطور؟ نه‌خیر، این آقا یک متر و 65 سانت باشد، شکلش این‌طور باشد، خصوصیات نفسانی‌اش این‌طور باشد و مراتبش این‌طور باشد. این جناب چطور؟ ایشان یک متر و نود سانت باشد و ...، تمام افراد یکی‌یکی براساس یک محدودۀ از قبل تعیین شده و از پیش‌فرضی که از قبل آماده شده است، یکی‌یکی همین‌طور بر اثر تدرّج زمان می‌آیند و در اینجا حد می‌خورند و همین‌طور این سلسلۀ زمان جلو می‌رود. آنچه که در خارج هست وجود مختلَف است، شما دو وجود را یکسان می‌بینید؟! در خارج دو وجود یکسان هست؟! امکان ندارد. آنچه که در خارج هست وجودات مختلف است. آیا این اختلاف مقصود مبدأ و علت اولیٰ بوده یا نبوده است؟ قطعاً بوده است. آیا مجعول او بوده یا نبوده است؟! دیگر مجعول او نبوده است بلکه مجعول او وجود است، نه خود این اختلاف! اختلاف مجعول نیست بلکه وجود مجعول است منتها وجود به این کیفیت.