تبیین حقیقت جعل و رابطه وجود با علت

پس تعلق مقوم به ذات است و عدم تعلق مخرّب ذات و مُعدِم ذات است. روی این اصل دیگر فرقی بین موجودات حادثه و دفعیه و بین موجودات مستمره ندارد و همین‌طور ـ همان‌طور که خود ایشان می‌فرماید ـ مسئلۀ احتیاج و تعلق بالغیر و مبدأ و ربط بین موجود و مبدأ، همان‌طوری‌که در حدوث احتیاج به آن مبدا و تعلق هست در بقاء هم همان احتیاج هست. چرا؟ چون مسئله مسئلۀ احتیاج محض در اینجا هست، نه مسئلۀ محتاج. شیئی که احتیاج دارد در اینجا نیست، در اینجا احتیاج محض هست. احتیاج عبارت از نفس تعلق به مبدأ نه‌اینکه شیئی است که او محتاج است. بعد شما بگویید: حالا که آن شیء محتاج است با رفع احتیاجش به‌واسطۀ حدوث، دیگر در اینجا آیا همان علت حدوث می‌تواند علت بقاء باشد یا نه؟ این مسئله دیگر در اینجا راه ندارد. چون بین حدوث و بین آنِ بعد از حدوث و آنات بعد از حدوث دیگر تفاوتی نیست. همان‌طوری‌که نفس تعلق علت برای حدوث است پس بقاء این حدوث هم مستمراً معلول برای تعلق خواهد بود. تا وقتی که برای روشن شدن این فتیله و این نخ نیاز به روغن و نیاز به نفت است برای لحظات بعد از آن اشتعال هم همان علیت که همان دُهن و نفت باشد و آن مادۀ مشتعله باشد آن‌هم محتاج است و یک ثانیه آن اشتعال بدون آن علت معنا ندارد. و لهذا ایشان می‌فرمایند که استمرار در وجود اشدُّ حاجتاً به علت از نفس حدوث است. چون در نفس حدوث، نفس تعلق ولو طرفةٌما کافی است ولی در استمرار این طرفةٌماها دائماً باید باشد و مستمر باید باشد «اگر نازی کند از هم فرو ریزند قالب‌ها»¹ چطور وقتی که شما آن حرکات دست خودتان را تا مادامی که در مرتبۀ اراده دفعی مولّد و علت برای حرکت خارجی می‌دانید یعنی آن اراده علت برای این حرکت ید در خارج است، همین‌طور با همان اراده این حرکات مستمره و متناوبه هم دائماً لحظاتی است که از ناحیۀ علت دارد وجود خارجی حرکت را محقق می‌کند. اگر یک لحظه ارادۀ شما سلب بشود در آن لحظه دست ساکن خواهد بود.