ضرورت وجود علت تامه برای تحقق معلول

فرق اولویت با علت

فالأولویةُ الخارجةُ الغَیرُ الواصِلَةُ إلى حَدِّ الوجوبِ بِسَببِ الغَیر غیرُ کافیةٍ کَما ظَنَّه أکثرُ المُتکَلِّمین.

این اولویت خارجیه‌اى که به سبب غیر به حد وجوب نمى‌رسد، این اولویت فایده‌اى ندارد. شرایط خارجى، مقارنات خارجى، عدم مانع خارجى و مقتضیات خارجى تا به حد وجوب نرسند نمى‌توانند ممکن را تکان بدهند و آن را از مرحلۀ تساوى الطرفین به مرتبۀ وجوب و به مرتبۀ وجود سوق و حرکت بدهند، [همان‌طور که اکثر متکلمین این‌گونه فکر کردند].

فَما دامَ المُمکنُ فی حُدودِ الإمکانِ لَم یَتَحقق وجوده أ لَیسَ إذا لم یَصِل إلى حدِ الوجوبِ بسببِ الغیرِ یَجوزُ وجودُه و یَجوزُ عدمُه فَلا یتعیَّنُ بَعدُ التخصیصُ بِأحدِهما دونَ الآخرِ.

تا وقتى که ممکن از امکان بیرون نیامده است وجود آن محقق نیست. آیا این‌طور نیست که وقتى که به سبب غیر به حد وجوب نرسد، هم وجودش و هم عدمش هردو در عالم ذاتى خودش جایز است؟! پس هنوز تخصیص به یکى دون دیگرى متعین نمى‌شود.

فَیعودُ طلبُ المخصِّصِ و المرجحِ جذعاً و الأولویةُ مستویةُ النسبةِ إلى الجانِبَینِ فَیحتاجُ المعلول رأساً إلى ضم‌ِّ شی‌ءٍ آخَر ثالث معَ العلةِ و الأولویةِ.¹

پس دراین‌صورت طلب مخصّص و طلب مرجح دیگر فایده‌ای ندارد! مخصص هر چقدر مى‌خواهد مخصص باشد و مرجج هر چقدر بخواهد مرجح باشد تا وقتى که به مرتبۀ ‌وجوب نرسد این طلبش فایده‌اى ندارد و بیخود داد می‌زند. وقتى که به مرتبۀ وجوب رسید و وقتى تام شد آن موقع معلول از او [ایجاد] مى‌شود. اولویت چیزى جز استواء نسبت به دو جانب نیست؛ یعنى هرچه شىء اولویت پیدا کند باز از استواء درنمى‌آید.

تلمیذ: این از اولیت هست. بالأخره این اولویتى که در اینجا هست چطور آن را از حد استواء خارج نمى‌کند؟!

استاد: اولویت ممکن را [از استواء] خارج نمى‌کند. فرض کنید که الآن زیدى با یک صغرىٰ خانم ازدواج کردند بعد هم به این ازدواجشان ادامه دادند اما این دلیل بر این نیست که عمرو در اینجا متولد بشود. اینها موجب اولویت وجود عمرو شدند ولى قضیه به مرتبۀ علیت نرسیده و باز این ممکن در امکان خودش باقی است.