ضرورت وجود علت تامه برای تحقق معلول
نقد نظریه اولویت و تبیین جایگاه وجوب در علیت
آیتالله سید محمدمحسن حسینی طهرانی در این جلسه به تبیین قاعده فلسفی «الشّىءُ ما لَم یَجِب، لَم یوجَد» میپردازند. بحث اصلی پیرامون این محور است که صرفِ وجودِ شرایط، معدّات و اولویتها برای تحقق یک معلول در خارج کافی نیست، بلکه تا زمانی که علت به مرتبه «علیت تامه» نرسد و وجود معلول را ایجاب نکند، آن ممکن در حیطه امکان باقی میماند. استاد با نقد دیدگاه متکلمین که اولویت را برای تحقق معلول کافی میدانند، توضیح میدهند که اولویتها تنها ماهیت را به وجود نزدیک میکنند، اما تا زمانی که به حد وجوب نرسند، استواء طرفین وجود و عدم باقی است. در نهایت، ایشان با استفاده از مثالهای ملموس، تبیین میکنند که رسیدن به مرتبه علیت، مساوق با وجود معلول در خارج است و بدون تحقق علت تامه، هیچ تغییری در عالم خارج رخ نمیدهد.
مرتب سازی:
ضرورت وجود علت تامه برای تحقق معلول
6ذهنى بودن مسئلۀ علیت و معلول
تلمیذ: یعنى در هر حقیقت مىتوانیم بگوییم که اولویتى نسبت به معلول وجود ندارد و فقط شرایط هست.
استاد: همان، فقط همان شرایطى است که آماده است یعنى شرایط وجود معلول را در عالم ذهن نزدیک مىکند؛ ماهیت را به وجود نزدیک مىکند.
تلمیذ: خود ماهیت را به وجود نزدیک نمىکند، خود آنها هستند؛ ما میخواهیم بگوییم که آن مقدمات خودشان بنفسه یک موجود خارجى هستند و کارى به معلول ندارند.
ذهنی بودن مسئلۀ علیت و معلولیت
استاد: اصلاً مسئلۀ علیت و معلولیت یک مسئلۀ ذهنى است و مسئلۀ خارجى نیست.
تلمیذ: نه از این باب که ما مىآییم و میگوییم که این معلول زمانى از علت صادر مىشود که تمام اجزاء و شرایط، کامل و تام در خارج متحقق بشود.
استاد: ببیند الآن فرض کنید یک قطارى مىخواهد حرکت بکند این قطار براى حرکتش نیاز به یک سرى وسایل دارد؛ یکى اینکه لوکوموتیو داشته باشد و اگر نداشته باشد اصلاً راه نمىافتد. دوم اینکه لوکوموتیو آن بنزین داشته باشد، نفت داشته باشد یا سوخت داشته باشد و اگر نداشته باشد راه نمىافتد. سوم اینکه این حرکت متوقف بر سائقى است؛ راننده و سائقى باید باشد تا این را حرکت بدهد. چهارم اینکه این سائق باید از طرف مافوقش دستور بگیرد و بدون او فایده ندارد. پنجم اینکه ریل باید آماده باشد و جلوی آن مانع نباشد والاّ اگر یک قطار جلوى این ایستاده باشد این هر چقدر گاز بدهد حرکت نمىکند. این شرایط منحیثالمجموع اگر تام شد ارادۀ سائق بر سیاقت تعلق گرفت آنوقت این قطار حرکت مىکند. حالا اگر همۀ این شرایط آماده است و فقط سائق اراده نمىکند، این را اولویت مىگوییم؛ یعنى شرایط براى تحقق حرکت آماده است و احتیاج به جزء اخیر دارد و جزء اخیر همان ارادۀ سائق است ولى باز این امکان را از امکان درنمىآورد یعنى این مسئلۀ حرکت که یک ماهیت خارجی است هنوز در آن ظلمت امکان خودش باقی است و این فایدهای ندارد!