وجوب علّی و فعلیت ذاتی در نظام هستی

تلمیذ: فرمودید که انسان وقتی که از این دنیا می‌رود و کارش یکسره می‌شود به‌خاطر این است که نفس قطع می‌شود ...

استاد: کدورات نفسانی با او باقی می‌ماند دیگر. همۀ کدورات با او آن‌طرف می‌رود و فقط بدنش حذف می‌شود و مراتب شهوت ظاهری نیست، شهوتی که برای این دنیا است ـ توالد و تناسل ـ در آنجا نیست اما حب نفس و حب أنانیت تا قیامت باقی می‌ماند! نه‌خیر، سفت بعضی‌ها نگه می‌دارند و نمی‌گذارند ازدست برود! البته آنجا هم از آنها پذیرائی می‌شود!!

تلمیذ: در عالم ذر و ... که می‌خواهد این روح‌ها را خلق کند آیا ممکن است که به یکی بیشتر عنایت کند و او سعادت را همان‌جا انتخاب کند و به یکی کمتر عنایت شود و او شقاوت را انتخاب کند؟

استاد: ببینید در مسئلۀ اعطاء، آن چیزی که موجب سعادت او است به او اعطاء خواهد شد و اختیار یکی از طرفین هم به او اعطاء خواهد شد.

تلمیذ: حتی به شمر هم همین‌طور؟

استاد: به شمر، به یزید، به عمر و به همۀ اینها. همین‌که الآن شمر در این مسئله احساس قبح را می‌کند و اقدام می‌کند معنایش این است که این مایه در وجود او قرار داده شده است و این غیر از آهن است. آهن این مسئله را ندارد ولی او دارد. این به همۀ آن افراد اعطاء خواهد شد و به همۀ اولین و آخرین این مسئله اعطاء خواهد شد. آن جهاتی که موجب سعادت او نیست مثلاً یک جهات دیگر مانند سعۀ وجودی و اختلاف در کیفیات و صفات، مسئله‌ای است که در اختیار انسان هم نیست ولی این مسئله و این خصوص اختیار و انتخاب و این مایه و سرمایه به همه داده شده است. حالا یکی به آن‌طرف می‌زند و یکی به این‌طرف می‌زند.

أللهمّ صلّ علی محمّد و آل محمّد