ماهیت و ضرورت وجود در فلسفه اسلامی

درس دویست و شصت و ششم

متساوی الطرفین بودن ماهیت نسبت به وجود و عدم (2)

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرحمن الرحیم

تلمیذ: این ماهیتی که در خارج موجود می‌شود فرمودید که در واقع به‌خاطر اینکه یک وجود هم حمل بر این ماهیت می‌شود، یک وجود هم غیر از آن وجودی که از ناحیۀ علت می‌رسد قبل از وجود، در واقع آن وجودی را که ماهیت بعد از وجود در خارج پیدا می‌کند به‌واسطۀ استمرار همان علیت است. پس همان وجودی که از ناحیۀ علت آمده، همان استمرار دارد و بعد از وجود در خارج، همان وجود هست و وجود دیگری نیست، مگر اینکه بخواهیم بر ماهیت یک صفتی را حمل بکنیم و بگوییم که این صفت برای این ماهیت واجب است، این در واقع وجوب آن صفت می‌شود اما اصل خود وجود را اگر بر آن ماهیت حمل کنیم و بگوییم که وجود دارد، این همان وجودی است که از ناحیۀ علت استمرار پیدا کرده است.

محط بحث در وجود لاحق

استاد: بحث ما در وجوب لاحق اصلاً ناظر به جهت علیت نیست، به‌جهت اینکه در وجوب لاحق، به نفس خود آن موجودیت شیء ما نگاه می‌کنیم ولو اینکه آن موجودیت را از پیش خودش بیاورد و ما فرض می‌کنیم حتی بنا بر قول دهریین ـ قائل به انکار صانع هستند و منکر موجودات خارجی نیستند بلکه منکر علت آنها هستند ـ یک وجوب لاحق هم در اینجا بار می‌شود. به‌خاطر اینکه نفس این موجود در خارج و آن وجودی که الآن آن وجود درمقابل عدم قد عَلَم کرده است این وجود با فرض وجودیت و موجودیت خودش آیا ممکن است عدم را بر آن حمل کنیم یا نه؟! اگر ممکن باشد پس جمع بین نقیضین در اینجا هست و اگر ممکن نباشد پس وجود برای او ضرورت دارد و عدم برای او امتناع دارد؛ یعنی با فرض موجودیتش!

توضیح معنای ضرورت به شرط لاحق