وجوب ذاتی وجود و نسبت آن با ماهیت

فإنَّ الممکنَ الموجود سواءً کانَ حیثیتُةُ الوجودِ له بِحسبِ التَقییدِ و الجزئیةِ أو بِحسبِ التَعلیلِ و الشرطیةِ لا بُدَّ لَه مِنَ الوجودِ لا یتصورُ انفِکاکُه عنه و کلُّ ما کانَ کذلک کانَت ضروریةً ذاتیةً و کذا الحالُ فی الممکنِ الموصوفِ بکونِه صادراً عنِ الجاعلِ.

آن ممکنی که موجود است، حالا می‌خواهد حیثیت وجود برایش به‌حسب تقیید و جزئیت باشد یا به‌حسب تعلیل و شرطیت باشد، مشروط یا مقید باشد، حتماً این ماهیت باید وجودی داشته باشد چون لحاظ وجود بر آن کردیم فرض این است. انفکاک این ممکن از وجود اصلاً امکان ندارد و هرچه که به این نحو باشد ضرورت ذاتیه می‌شود. همین‌طور حال است در ممکنی که موصوف است ـ یعنی می‌خواهد ما اشکال را این‌طور وارد کنیم ـ و از جاعل صادر شده است؛ یعنی الآن ما مسئله را در جاعل بردیم. ایشان این‌طور می‌فرمایند: در ممکنی که از جاعل صادر شده است قضیه این است: چون جاعل واجب است پس وجوب جاعل وجوب ممکن را اقتضاء می‌کند. چون این ظهور او است.

تلمیذ: وجوب علت برای معلول است؟

استاد: بله، احسنت، چون جاعل علت است. البته در اینجا نکته‌ای هست که الآن اشاره می‌کنم.

علت عدم انفکاک صنع باری از باری

یَجبُ له وجودُ الجاعلِ مِن حیثُ کونِه صادراً عنه و لهذا لا یتصورُ انفکاکُ العالَم مِن حیثُ إنَّه صنعُ الباری عن الباری فالعلةُ مقومةٌ لوجودِ المعلولِ و المقومُ لِلشی‌ءٍ واجبی له.

وجود جاعل برای این ممکن واجب است چون این جناب ممکن از جاعل صادر شده است و وقتی که از جاعل صادر شد چون سر رشته‌اش واجب است پس خود ایشان هم واجب می‌شود، نمی‌شود که بین آن و این جدایی باشد! به‌واسطۀ همین مسئله که معلول را نمی‌توان از علت جدا کرد و حیثیت وجوبیۀ علت، وجوب معلول را اقتضاء می‌کند، نه انفکاک بین معلول و علت را، از این لحاظ صنع باری از باری قابل انفکاک نیست. پس علت که جاعل است مقوم وجود معلول است و مقوم برای شیء، برای آن شیء واجب است. به‌واسطۀ وجوب مقوِّم معلول و مقّوَّم هم واجب می‌شود. این تتمه‌اش است.