وجوب ذاتی وجود و نسبت آن با ماهیت

تلمیذ: لا بطلان اثبات عدم را هم نمی‌کند؟!

استاد: نه.

تلمیذ: یعنی نه اثبات وجود می‌کند و نه اثبات عدم؟!

استاد: بله، این لا بطلان نسبت به عدم کار دارد. بطلان یعنی عدم، لا بطلان یعنی عدم بر ماهیت حمل نمی‌شود. عدم که بر ماهیت حمل نشد حالا به اصل مثبت ما باید اثبات بکنیم پس وجود حمل بر ماهیت می‌شود؟! نه‌خیر، چون در مرتبۀ ماهیت، حمل موجودٌ و حمل معدومٌ بر او صحیح نیست بنابراین روی این حساب این جواب از این اشکال نشد.

این آقای خصم می‌تواند این‌طوری وارد بشود و بگوید که شما آمدید با لا بطلان چرخاندید ما را دور زدید و حالا خیال کردید عبارت را که عوض کردید این عبارت رفع اشکال می‌کند؟! اولاً اینکه این لا بطلانِ شما ـ البته مرحوم آخوند در اینجا به این مسئله تصریح نکرده‌اند البته در لابه‌لای مطالب هست‌ـ اثبات وجود نمی‌کند همان‌طوری‌که اثبات عدم نمی‌کند. این در لا بطلان مربوط به مرتبۀ ماهیت است. اگر منظور شما از لا بطلان عبارت از وجود است اشکال به سر جای اولش برمی‌گردد.

بازگشت بی‌نیازی از علت، به نفس وجوبِ وجود برای موضوع

اشکال این است که اگر وجود برای موضوع ضرورت داشته باشد بی‌نیازی از علت را اقتضاء می‌کند؛ یعنی نفس وجوبِ وجود برای موضوع انسان را از احتیاج به علت بی‌نیاز می‌کند این اشکال دوباره سر جای اول برمی‌گردد. بنابراین شما با لای نفی درآوردن بر سر بطلان جواب این مسئله را نمی‌توانید بدهید که چون لا بطلان بر ماهیت صدق می‌کند، اگر ماهیت وجود را از ناحیۀ غیر دریافت کند این وجوب بالغیر می‌شود و جواب ما را دادید. نه‌خیر جواب ما را ندادید! به‌جهت اینکه این لا بطلانی که شما می‌گویید، مساوی با وجود نیست و این لا بطلان مربوط به مرتبۀ ماهیت می‌شود یعنی این اشکال اساسی بر این است. البته صدرالمتألهین اشاره دارد ولی به یک نحو دیگر اشاره می‌کند.