نقد دیدگاه غزالی در مسئله ضرورت وجودی

وَ لا شُبهةَ أیضاً أن لَیسَ فی تِلکَ الذّاتِ المَحکیَ عَنها بِما ذَکرناه تَرکیبٌ بِحسبِ الواقع إلاّ فی الاعتبارِ الذِّهنی حَتى یَختلفَ موضوع الطَّرفین.

شکی نیست در این ذاتی که حکایت شدۀ ما است این دیگر ترکیب به‌حسب واقع نیست مگر به اعتباری ذهنی؛ ذهن می‌آید ذاتی را تصور می‌کند و وجود را به آن حمل می‌کند ولی در واقع یکی است و در واقع همین وجود است. تااینکه موضوع طرفین مختلف باشد.

فَثبتَ الامتناعُ الذّاتی لِلطرفِ الآخَر و مِن امتناعهِ الذّاتی یلزم الوجوب الذّاتی لِمقابلهِ عَلى أنَّ ما یَتمحلُ هذا القائِل لا یَجری‌ فی نَفسِ الوجودِ الَّذی هوَ بِعینهِ جَهةُ الوجوبِ اللاحق.

پس امتناع ذاتی برای عدم ثابت می‌شود. وقتی عدم برای این وجود ممتنع شد لازم می‌آید وجوب ذاتی برای مقابلش که همان وجود باشد.

تلمیذ: این وجود را یک امر اعتباری می‌گیرد؟

خروج ماهیت از تساوی الطرفین با درآمدن به مرتبۀ وجود

استاد: نه غزالی در اینجا مسئلۀ وجود خارجی را مدّنظر قرار نداده و قائل به اعتباریت وجود نیست. غزالی در اینجا آن مرتبۀ تساوی ماهیت را می‌خواهد همیشه برای خودش حفظ کند یعنی وقتی که می‌گوید: ماهیت به نسبت به وجود و عدم مساوی است ...، یک چیزی یاد گرفته است که ماهیت به نسبت به وجود و عدم مساوی است منتها نمی‌داند وقتی که این ماهیت به مرتبۀ وجود درآید دیگر از مرتبه تساوی الطرفین خارج شده است. در مرتبۀ ذهن انسان می‌تواند وجود را به این ماهیت نسبت بدهد و عدم را به او نسبت بدهد حتی وقتی ماهیت هم در خارج هست؛ حتی وقتی ماهیت در خارج هست انسان زید را در خارج تصور می‌کند تنها، زید در خارج هست همین زید را تصور می‌کند بدون لحاظ خارج و اصلاً فرض کنید غفلت می‌کند از اینکه این مرده یا زنده است. بالأخره انسان می‌شود تصور اشیاء خارجی را بکند بدون لحاظ [خارج] فرض کنید الآن نمی‌دانم در این صحن درخت هست یا درخت نیست. ندانستن من تأثیری در تصور ذهنی من ندارد. من وجود درخت و عدم وجود درخت را در این مدرسه متساوی الطرفین می‌دانیم حالا نابینا هستم ممکن است، هوا تاریک است ممکن است و یا علل دیگری دارد که نمی‌توانم اطلاع پیدا کنم که درخت در اینجا هست یا نیست.