تحلیل فلسفی و عرفانی فناء ذاتی و اعیان ثابته

ادراک این مسئله نیاز دارد که انسان تمام این مراتب حجب را یکی پس از دیگری درنوردد یعنی از مرتبۀ کثرت برای رسیدن به آن عین ثابت حقیقی و اثبات این قضیه یکی‌یکی باید این مراتب را طی کند و به هر مرتبه‌ای که رسید این الآن همراه با عین ثابتش هست ولی نه‌اینکه این عین ثابت او با عین ثابت قبلی فرق می‌کند این خودش را به آن حقیقت عین ثابت نزدیک کرده است یعنی در واقع عین ثابت دارد از عین ثابت پرده برمی‌دارد و عین ثابت دارد آن اقمشه‌ و ستارهایی که روی خودش انداخته است را مدام کنار می‌زند. کنار زدن این حجاب و این اقمشه همان مسئلۀ اثباتی است.

تلمیذ: این عبارتی که فرمودید به این نحو است که عین ثابت به بساطت خودش نزدیک‌تر می‌شود.

استاد: بله.

تلمیذ: بنا بر اینکه شما می‌فرمایید که به عین ثابت خودش نزدیک می‌شود باز هو شیءٌ، یک عین ثابتی باید برای این درنظر بگیریم که این می‌خواهد نزدیک بشود ... إن قلت دارد.

استاد: به آن واقعیت و به همان بطنش [نزدیک می‌شود]. الآن فرض بکنید شما دارای یک صفات و ملکاتی هستید. این ملکات هم در شما موجود هست ولی خود شما علم به این ملکات و صفاتتان ندارید. بعد در یک جریانی که اتفاق می‌افتد آن خصوصیت و عکس‌العمل شما با آن مطلبی که از شما سر می‌زند این موجب برای محک زدن می‌شود و شما تازه پی می‌برید که چه نقاط ضعفی در ارتباط با اجتماع و افراد دارید و چه نقاط قوتی در ارتباط با آنها دارید. این نقاط قوت و ضعف بوده یا نبوده است؟! [بوده است اما] شما مطلع نبودید! مسئلۀ عین ثابت هم همین است. در قضیۀ عین ثابت حقیقت عین ثابت که همان حقیقت تعلقی انسان با یک حدود خاص است ...، همان حقیقت تعلقی که شکل گرفته است، نه حقیقت تعلقی بدون شکل، حقیقت تعلقی بدون شکل دیگر معنا ندارد. تعلقِ چه چیزی؟! همین‌که می‌گویید: تعلق، حقیقتی که تعلق دارد یعنی شکل واحد دارد و با بقیه اختلاف دارد. این معنا معنای تعلق است والاّ اگر [بدون شکل] باشد در همان تجرد که هست دیگر تغییری حاصل نشده است.