امکان استعدادی و تفاوت موجودات مادی و مجرد

ما یک قسم دیگر از موجودات داریم که این موجودات در تحققشان به ماده و مدت احتیاج دارند، به امر یا اموری احتیاج دارند که آن امور در تحقق آنها دخیل است. فرض کنید اشیاء زمانی برای وجود خودشان محتاج به زمان هستند. معنا ندارد ماده‌ای خلق شود و در آن خلقش محتاج به زمان نباشد و در ظرف زمان تحقق پیدا نکند، این معنا ندارد. یااینکه معنا ندارد که ماده‌ای صورت بپذیرد و در این پذیرفتن صورت، قابلیت این فعلیت صورت را نداشته باشد. اگر شیئی می‌خواهد در عالم ماده تحقق پیدا کند در این تحقق نیاز به یک شرایطی دارد که باید آن شرایط آماده شود تااینکه این شیء تحقق پیدا کند. یک دانۀ سیب اگر می‌خواهد تبدیل به سیب شود باید شرایطی را طی کند و مقارناتی همراه او هست، شرایطی برای او وجود دارد، باید در شرایط مناسب همراه با این مقارنات و با این حوادثی که در جنب او هستند مثل اینکه در فلان وقت باد بیاید، در فلان وقت نور بیاید، در فلان وقت باران بیاید، آن مسائلی که در حول‌وحوش او هست و هم‌زمان با وجود او اتفاق وجود برای آنها حاصل می‌شود که به آن حوادث اتفاقیه می‌گویند، همۀ اینها باید همراه با این موجود باشند و اگر نباشند لذا این شیء هم وجود پیدا نمی‌کند ولی در مجردات این‌طور نیست.

بنابراین غیر از امکان ذاتی برای این موجودات ما به یک امر دیگری احتیاج داریم و آن استعداد قابل است، وجود در وجود خودش تام است ولی بحث در قابل است. این قابلی که الآن نیاز به زمان دارد خواهی‌نخواهی دست خود را بسته است و خواهی‌نخواهی خود را از بعضی از نعمت‌ها محروم کرده است. اگر این وجود جزء مبدعات و جزء مجردات بود، دست خدا باز بود و برای خلق او نیازی به شیئی نداشت ولی الآن که موجود جزء مادیات است ماده احتیاج به زمان دارد و نمی‌شود خدا ماده را بدون زمان خلق کند یعنی زمانی در اینجا نیامده است که بر این بگذرد و این خلق برای او حاصل شود. این کلام مرحوم آخوند بود.