امکان استعدادی و تفاوت موجودات مادی و مجرد

تلمیذ: این مطلب به این برمی‌گردد که فصول در اینجا حکومت می‌کند؟

استاد: بله.

تلمیذ: دربارۀ انسان هم یعنی هر کسی یک فصل مخصوص به خودش را دارد.

استاد: بله فصل دارد.

تلمیذ: لهذا فرد دوم برای او نیست؟

استاد: دیگر نیست، بله.

إذ الحصولاتُ المختلفةُ و التخصصاتُ المتعددةُ لِمعنى‌ واحد نوعی إنّما یلحقُ لأجلِ أسبابٍ خارجةٍ عن مرتبةِ ذاتِه و قوامِ حقیقتِه.

علت اختلافات در خصوصیات فردی انسان‌ها

حصولات مختلفه یعنی نحوۀ وجود مختلف و تخصصات متعدده و خاصیت‌های مختلفی که شما در اشیاء می‌بینید که این برای یک معنای نوعی است تمام اینها به‌خاطر اسبابی می‌آید که خارج از مرتبۀ ذات و قوام ذات و قوام حقیقت اوست. به‌خاطر قرائن، شرایط، محیط و زمان می‌بینیم که اوصاف و خصوصیات فرق می‌کند ولی آن حقیقت واحد انسانی بما هو إنسانٌ اگر باشد بنابراین دیگر در اینجا چرا اختلافات هست؟! چقدر روایات داریم که وقتی مادر در رحم بچه دارد باید چه کند؛ غذای حلال بخورد، محل شبهه‌ناک نرود، باید طاهر باشد، باید وضو داشته باشد، باید مراقب باشد، کیفیت غذاها تفاوت می‌کند، در اصلش و در فرعش و در استمرارش! تمام اینها شرایط و خصوصیات روحی‌ای هست که بر این انسان بِما هو إنسانٌ اثر می‌گذارد. لذا شما یکی را بخیل می‌بینید، یکی را جواد می‌بینید، یکی را دارای حدّت و ذکاء می‌بینید، یکی را دارای نقص در این مسئله می‌بینید، یکی دارای حافظه بیشتر و یکی دارای حافظه کمتر. این خصوصیات و اختلاف به‌خاطر اسبابی که خارج از ذات برای او حاصل می‌شود پیدا می‌شود.

فإنَّ مقتضی الذات و مقتضى لازمِ الذاتِ داخلاً کان أو خارجاً لا یختلفُ و لا یَتَخَلَّفُ فَلا مجالَ لِتعددِ التشخُّصاتِ و تکثرُّ الحصولاتِ و بعضُها مما لا یکفی ذاتُه و مقوّماتُه الذاتیةُ فی قبولِ الوجودِ من دونِ استعانةٍ بأسبابٍ اتفاقیةٍ و شروطٍ غیر ذاتیة

مقتضای ذات هرچه می‌خواهد باشد، همان جنس و فصل، و مقتضای لازمۀ ذات یعنی آن عوارض لازم مثل زوجیت چه داخل باشد یا خارج باشد یعنی داخل در ذات باشد یا منتزع از ذات باشد فرق نمی‌کند و اختلاف پیدا نمی‌کند! تخلف هم پیدا نمی‌کند که یک‌جا باشد و یک‌جا نباشد. پس مجالی برای تعدد تشخصات و تکثر حصولات دیگر از نقطه‌نظر ذات نیست اما بعضی از این موجودات که موجودات مادی هستند این‌طور نیستند. از آن اقسامی است که ذاتش و مقومات ذاتی جنس و فصلش در قبول وجود کفایت نمی‌کند بدون اینکه از اسباب اتفاقیه کمک نگیرد و از شروطی که داخل در ذات اوست بهره نجوید.