امکان استعدادی و تفاوت موجودات مادی و مجرد

تلمیذ: بر آن مبنایی که حضرت‌عالی فرمودید قوه تحصل پیدا کردند حصول دارد و الآن هم هست اینها چگونه جز ابداعیات می‌شود؟

استاد: نه، منظور در این مرحلۀ وجود خارجی و وجود زمانی او است نه‌اینکه در آن مرتبۀ ثابتش باشد البته حالا یک مسائلی هم هست این مطلبی را هم که شما گفتید در جای خودش عرض می‌کنیم که این کیفیت قابل به چه نحو است؟ حالا فعلاً این کلام مرحوم آخوند را ما می‌خوانیم تا مقداری اطلاع بر مبنای ایشان در این قضیه پیدا کنیم تااینکه بعد در بعضی جاها نیاز به توجیهی دارد.

تلمیذ: قضیه پس تکرار فصل هفتم نیست که این‌همه مقاله نوشتیم برای بحث امکان و ممکنات ...

استاد: قدری تفصیل می‌دهند.

تلمیذ: غرضشان از تفصیل الممکن قد یکون له الإمکان ...

استاد: نه البته ایشان می‌خواهند بحث را به‌طورکلی فقط راجع به امکان استعدادی توضیح دهند و در اینجا راجع به امکان ذاتی توضیح نمی‌دهند بلکه خیلی مختصر توضیح می‌دهند.

تلمیذ: مگر مبانی‌شان را در تعریف امکان استعدادی و ممکن در کتاب ...

استاد: خیلی مجمل بود، چند سطر بود، بحثش زیاد است و مطلب هم دارد و مورد استفاده‌اش هم زیاد است.

ثمَّ بعدَ انضیافِ تلکَ الشروطِ و المعداتِ إلى ما یَقبلُ قوةَ وجودِه و هو المسمى بِالمادةِ یتهیأ لِقبولِ الوجودِ و یصیرُ قریبَ المناسبةِ إلى فاعلِه بعدَ ما کانَ بعیدَ المناسبةِ منه.

بعد از اینکه شما این شروط را به آن اضافه کردید و معدات آنچه را که اینها را معدّ است و آماده می‌کند تااینکه قوۀ وجود [را] قبول کند، او برای قبول وجود و برای قبول آن هویت خارجی آماده می‌شود. دیگر مناسبتش با فاعلش نزدیک می‌شود سنخیتش با آن فاعل فیاض نزدیک می‌شود، این علت که می‌خواهد او را به‌وجود بیاورد دیگر این علت دستش بسته نیست، این علت مقدمات و شرایط را برای تحقق خارجی معلول خودش مناسب می‌بیند. بعد از آنکه از آن فاعل بعید‌ المناسبه بود. مثلاً فاعل می‌خواهد این آهن را به تراب تبدیل کند یا به نبات تبدیل کند، آن فاعل یعنی همان علت، حالا ما کاری به آن مبدأ أعلیٰ نداریم یعنی همان علت اخیر، علت قریب. این علت قریب که می‌خواهد الآن این را به تراب تبدیل کند هرچه به این حدید نگاه می‌کند می‌بیند که نمی‌تواند این را تبدیل کند اما اگر جناب‌عالی به‌عنوان یکی از معدات به آن فاعل کمک کردید و بگویید که ما هم اینجا هستیم، این آهن را در باغچه‌تان قرار دادید و بعد هم مدام هر روز آب ریختید که این زمین همیشه مرطوب بماند بعد هم موادی اینجا ریختید که این آهن زودتر بپوسد، مدام با این کارها این قابل را به آن مبدأ فاعل نزدیک می‌کنید که آن فاعل که علت است زودتر بتواند این را به تراب و نبات تبدیل کند، اینها را معدات و شرایط می‌گویند.