تبیین کیفیت خلقت ماده و مادة المواد

تلمیذ: جز تراکم خود مادة المواد!

استاد: خب باشد چه اشکالی دارد؟!

تلمیذ: پس اصلاً این کشک است!

استاد: کشک نیست! چون این انواعی که به‌وجود آمده است...

تلمیذ: صور مختلفه دارد.

استاد: چطور شما در وجود این مطلب را قائل هستید؟! کشک کجا بود؟! شما چطور در وجود قائل به مراتب هستید؟! مگر مراتب وجود کشک است؟! وجود در هر مرتبۀ خودش و به مقتضای شرایط خودش یک تحقق خارجی خاص دارد همین را ما در مورد ماده می‌گوییم.

تلمیذ: عرض من این است که در عالم ماده یک امر بیشتر نیست و آن مادة المواد است.

استاد: بله، درست است!

تلمیذ: تراکم آن یک شیء لطیف مثل انرژی می‌شود و تراکم بیشتر آن یک جسم ثقیل می‌شود.

استاد: احسنت! خب باشد! چه اشکالی دارد؟!

تلمیذ: این عناصر و اینها جز مادة المواد چیز دیگری نیست!

استاد: نیست! ما هم می‌گوییم که چیز دیگری نیست و هرچه هست همین مادة المواد است!

تلمیذ: خب جسم تعلیمی همۀ اینها از...

استاد: مسئلۀ تعلیمی که مسئلۀ عقلی است!

تلمیذ: نه، جسم طبیعی را می‌گوییم!

استاد: جسم طبیعی هم همین‌طور است. جسم طبیعی هم دارای مراتب است ما مراتب را که نمی‌توانیم...

تلمیذ: از خارج چیزی به مادة المواد نیامده است.

استاد: بابا، اصلاً خارجی به جز مادة المواد وجود ندارد! خارج مجرد است! از مجرد پای خود را در ماده گذاشت و فاتحۀ آن را هم خواند!

تلمیذ: پس به عرض اول بنده که اشکال داشتم برگشتیم! بحث طول کشید ببخشید.

استاد: عیبی ندارد، چه اشکالی دارد؟!

تلمیذ: شما فرمودید که بحث قاعدۀ کلیه‌ای که ملاصدرا آورده در رابطه با انواع موجودات است و ما از این‌طرف هم اثبات می‌کنیم که ما انواع موجوداتی جز تراکم خود مادة المواد نداریم پس دوباره بحث تسلسل پیدا می‌شود.

استاد: نه، تراکم مادة المواد هم سلسله مراتب دارد!

تلمیذ: سلسله مراتب دارد. بالأخره آن‌هم ازجمله خود مواد است!

استاد: چه اشکال دارد؟!

تلمیذ: دوباره سبب مادی می‌خواهد.

استاد: چه اشکال دارد که همین مادة المواد وقتی که با تحقق خودش زمان را به‌وجود آورد و مکان را به‌وجود آورد چون می‌دانیم...