
تبیین کیفیت خلقت ماده و مادة المواد
بررسی رابطه علیت، زمان و تبدل مجرد به ماده
آیتالله سید محمدمحسن حسینی طهرانی در این جلسه به تبیین مبانی فلسفی پیرامون کیفیت خلقت عالم ماده و مفهوم «مادة المواد» میپردازند. بحث با نقد برخی برداشتهای نادرست از عناوین دینی و تبیین معنای بدعت آغاز شده و در ادامه به پرسشهای بنیادین درباره نحوه افاضه فیض از جانب واجبالوجود به موجودات مادی و مجرد اختصاص مییابد. استاد با تفکیک میان عالم مجردات و عالم ماده، توضیح میدهند که چگونه فیض الهی در عالم مجردات بدون نیاز به زمان و مکان محقق میشود، در حالی که تحقق موجودات مادی نیازمند علل معدّه و شرایط زمانی است. در این مسیر، رابطه میان صورت و ماده، نقش هیولای اولیه در خلقت اجسام و چگونگی تنزل وجود از مراتب تجرد به مرتبه کثرت و ماده بررسی میشود. در نهایت، این بحث به حل شبهات پیرامون سبق زمانی و علیت در خلقت عالم ماده و تفاوت دیدگاه الهیون و طبیعیون در این زمینه میانجامد.
تبیین کیفیت خلقت ماده و مادة المواد
16تلمیذ: بله، اگر فلز باشد نه! بعضی از موانع هست که نمیشود مثلاً اگر سیمان باشه و همه را بگیرند.
استاد: نه! میشود!
تلمیذ: میبینم بعضی از موارد همین مثل رادیو...
استاد: آقا رادیوی شما ضعیف است اگر آن را قویتر کنید میگیرد!
تلمیذ: حرارت هم میشود مثال زد.
استاد: نه خب همین امواج کافی است! حرارت هم بله، حرارت هم عبور میکند. نه، آنها میآیند! آنها اشکالی ندارد. فقط نور عبور نمیکند ولی خود امواج مایکروویو حرکت میکنند. همین را فرض کنید راجع به این خصوصیت او درنظر میگیرید حالا آیا خلقت جن مادی است یا نه؟ خلقت، خلقت مادی است. از چه مادهای است؟ چه نوع مادهای است که این ماده میتواند خود را با شرایط محیط تطبیق بدهد؟! انسان نمیتواند تطبیق بدهد ولی جن میتواند تطبیق بدهد! خلق شیطان خلق مادی است نیست؟! در قرآن هم داریم: ﴿خَلَقۡتَنِي مِن نَّارٖ وَخَلَقۡتَهُۥ مِن طِينٖ﴾1 برای همین فخر فروخت و گفت: [مقام] آتش بالاتر است! خلقت او خلقت ناری است. مشخص هم هست و کیفیت نار و خلقت نار که چگونه از این حقیقت ناریّه منشعب میشود برای افرادی است که دیگر باید با مکاشفه مسائل را ادراک بکنند و تحت قانون ظاهر نمیآید! یعنی همانطوریکه خلقت بشر و خلقت انسان از خاک است، «از جمادی مردم و نامی شدم»2 و بعد این سلسله مراتب را در تراب طی میکند، همین سلسله مراتب را شیاطین و جن در نار طی میکنند ـ البته نه هر شیاطینی؛ خود جن نه، [بلکه] ـ خلقت شیاطین از آن نشئت میگیرد.
جن؛ معجونی از نار و تراب
تلمیذ: ارتزاقشان از نار است؟
استاد: بله آنها هم همینطور! بله! آنها اصلاً حیاتشان از نار است! اینها نسبت به مسائل دنیوی اصلاً توجه ندارند و روزی، زندگی، کیفیت تغذیه، کیفیت رشد و خلقت همۀ اینها خلقت ناریه است! همان شیاطین هم میتوانند به صورت دربیایند البته بهصورت جسم خارجی که سنگ است نمیتوانند دربیایند، تمثل میتوانند پیدا کنند، بهعکس جن که میتواند خود را ثقیل کند چون باز خلقت جن خلقت ترابیه است؛ یعنی معجونی از نار و تراب است! لهذا در قرآن راجع به شیطان داریم که ﴿كَانَ مِنَ ٱلۡجِنِّ فَفَسَقَ عَنۡ أَمۡرِ رَبِّهِۦٓ﴾3 یعنی این یک مقداری از جن داشت! بهطورکلی موجودات از نظر اصل خلقتشان متفاوت هستند! آن که ترابی محض است انسان است، آن که بین تراب و نار هست جن است، آن که فقط از نار تنها هست شیاطین هستند و آن که فقط مجرد هست و نور هست ملائکه هستند!
- . سوره اعراف (7) آیه12. الله شناسى، ج 3، ص 123:«تو مرا از آتش خلق کردى و او را از گِل!»
- . مثنوی معنوی (میرخانی)، دفتر سوم، ص 300:
از جمادی مردم و نامی شدم *** وز نما مردم به حیوان سر زدم - . سوره کهف (18) آیه50. الله شناسى، ج 3، ص 109:«او از طائفۀ جن بود، لهذا از امر پروردگارش انحراف جست.»
