تبیین کیفیت خلقت ماده و مادة المواد

تلمیذ: روز دوازدهم می‌شود. می‌خواهند سیزده‌بدرشان خراب نشود!

تلمیذ: زیارت در خود روز اربعین است آن روایتی که... زیارت اربعین در همان روز فقط زیارتی است یااینکه عنوانی است در موقعی ... یا مثل زیارت عاشورا همیشه می‌شود خواند؟

استاد: نه‌خیر همان روز است فقط اختصاص به آن روز دارد زیارت اربعین را روزهای دیگر نمی‌شود خواند غیر از زیارت عاشورا است. برای روز اربعین است!

تلمیذ: چون بقیۀ عناوینش همین است که ... «و تَعفیرُ الجَبین؛ و الجَهرُ بِبِسم اللَه الرّحمٰن الرّحیم»¹ است.

استاد: بله، همان روز اربعین است.

بسم الله الرحمن الرحیم

و لَمّا تَحقَقَ و تَبَیَّنَ أنَّ المُمکِنات مُستَندةٌ فی وُجودِها إلىٰ سَببٍ واجبِ الوجودِ و القَیومیةِ لِکونهِ بِالفِعلِ مِن جَمیعِ جَهاتِ الوجودِ و الإیجاد و کُلُّ ما کانَ کَذلکَ استِحالَ أن یَخُصَّ بِإیجادِه و فیضهِ بَعضُ القَوابِلِ و المُستَعدات دونَ بَعضٍ بَل یَجب أن یَکونَ عامَ الفیض فَلا بُدَّ أن یَکونَ اختلافُ الفیضِ لِأجلِ اختلافِ إمکاناتِ القَوابِلِ و استِعداداتِ المَواد.²

بحث امکان استعدادی به این مسئله مرتبط می‌شود که برای تحقق فیض از ناحیۀ واجب الوجود قوابل دارای دو صورت هستند؛ بعضی از قوابل احتیاج به شیئی سواء امکان ذاتی خودشان ندارند، نفس امکان ذاتی بدون سبق زمانی یا تحقق در یک شرایط خاص اقتضاء وجود آن شیء را می‌کند مانند ابداعیات، مجردات، عقول و ارواح مجرده. بعضی از قوابل احتیاج به ماده و زمان و مدت دارند؛ مادةً و مُدةً، عِدةً و عُدةً. شرایطی می‌خواهند و این شرایط و این مقارنات و معّداتی که برای این اشیاء وجود دارد اینها را از نظر استعداد و از نقطۀ استعداد به‌سمت وجود سوق می‌دهد اینها عبارت از وجودات مادیه و موجودات جسمیه هستند.

علت حرکت و جنبش انسان به‌سمت شیء مطلوب

بنابراین در فیض پروردگار از نقطه‌نظر عام بودن و تام بودن آن، چون واجب الوجود در وجود خود تام است حالت منتظره ندارد ...، ما در افعالمان تام نیستیم و دچار نقص هستیم، به‌واسطۀ حرکت و جنبش به‌سمت آن شیء مطلوب، خود را از نقص به آن کمال می‌رسانیم ولی پروردگار متعال چون فعلیت محض است و چون تمامیتش تام است خلأ در او راه ندارد و استعداد در وجود او راه ندارد بنابراین حالت منتظره در ذات پروردگار معنا ندارد و از جمیع جهات صمدیت بر او حاکم است. از این نقطه‌نظر در وجود اشیاء و در ایجاد اشیاء و در افاضۀ نسبت به اشیاء پروردگار متعال مانند موجودات مادی منتظر وقوع شیء و تحقق یک امر نیست.