تبیین کیفیت خلقت ماده و مادة المواد

احتیاج تبدّل استعداد به فعلیت به علل معدّه و مقارنات

الآن در این مسائل و حوادث مادی اگر یک قضیه بخواهد تحقق پیدا بکند این تحقق یک قضیۀ مترتب بر تحقق یک‌سری معدّات و شرایط است و تا آنها انجام نشود تحقق پیدا نمی‌کند. شما از این غرفه می‌خواهید حرکت کنید و بیرون بروید، در غرفه بسته است تا این در باز نشود شما نمی‌توانید بیرون بروید هر چند پشت در بمانید راه خروج شما مسدود است باید در باز شود. این به‌جهت این است که این تبدّل استعداد به فعلیت محتاج به یک علل معدّه و مقارناتی است که بدون آن مقارنات و بدون آن علل معدّه تحقق آن امر مستحیل است. اما در ذات پروردگار چون حالت انتظار و ترّغب یک شیء معنا ندارد و هرچه هست در وجود خود پروردگار هست و جدای از وجود او دیگر معنا ندارد شیئی باشد، جدای از وجود پروردگار معنا ندارد که پروردگار منتظر تحقق شرط خارج از وجود خودش باشد یا آن تحقق آن سبب علل معدّه و آن مقارنات خارج از حیطۀ وجودی خودش باشد بنابراین در تحقق اشیاء و در ایجاد اشیاء فیض پروردگار متعال تام است و حالت منتظره‌ای ندارد.

بنابراین اگر ما نقصی را مشاهده می‌کنیم و ترتب حوادثی را یکی بعد از دیگری می‌بینیم این نه به‌لحاظ این است که فیض پروردگار و خداوند متعال و مبدأ أعلیٰ در ایجادش موقوف بر تحقق این شرایط است بلکه به‌خاطر نفس نقصی که آن اشیاء خارجی دارد، فیض را دیرتر می‌پذیرد و قبول می‌کند. فیض هست اما این برای اینکه به آن مرتبۀ فیض برسد باید علل معدّه برای او حاصل شود. اگر قرار بر این باشد که یک وجودی در زمان مشخصی بخواهد محقق بشود معنا ندارد دیگر از این زمان زودتر متولد بشود و زودتر انجام بشود چون این شیء دارای نفس و دارای نفس ذاتی و نفس وجودی است و در تحقق خودش در عالم خارج محتاج است به اینکه مقارناتی برای این شیء در عالم خارج انجام بگیرد و یک علل معدّه‌ای برای این در خارج تحقق پیدا کند. خود آن علل معدّه هم احتیاج دارد برای یک علل معدّۀ دیگر و یک مقارنات دیگر و هَلُمَّ‌ جَرّاً.