تحلیل کیفیت ارتباط میان حادث و قدیم در نظام هستی

ولی اشیاء خارجی این‌طور نیستند، اشیاء خارجی برای اینکه بخواهند تحقق پیدا کنند، این قابلیت در آنها شرط برای تحقق است. اگر زید قرار است از بطن عمرو تحقق پیدا کند، دیگر نمی‌شود بر عمرو در وجود خارجی مقدم شود باید قبلاً عمرو متولد شده باشد یا اگر قرار شود که زید در این شهر متولد شود طبق سلسلۀ عللی که وجود دارد دیگر امکان ندارد در شهر دیگر متولد شود. به‌لحاظ سلسلۀ علل و مقارناتی که آن مقارنات حکم علل معدّه را برای تحقق خارجی این شیء دارند. خصوصیت این زمان، مکانی که در آن هست، آن طبیب و اطبائی که مادر زید به آنها برای حمل مراجعه می‌کند، آن کیفیت سکونت او و تمام اینها یک سلسلۀ علل و معدّاتی هستند که قابلیت عین خارجی را در تحقق و عدم تحقق در یک جای خاص کم یا زیاد می‌کنند، شدید یا ضعیف می‌کنند که این به اشیاء خارجی مربوط می‌شود.

علت عدم تراکم و تزاحم در عالم مجردات

و اما خلقت ملائکه، عقول مجرده، تفصیلیه، عقول مراتب ارواح، نفوس، عقول مجرده، ابداعیات و انوار نیاز به زمان ندارند، نیاز به مکان ندارند، نیاز به ترتب بعد از یک شیء ندارند، اصلاً از اینها چیزی متولد نمی‌شود تااینکه به زمان احتیاج باشد، آنها در تحققشان نیاز به مرور زمان ندارند، دفعةً واحدة نفس همان ماهیت امکانی آنها برای قبول فیض از مبدأ أعلیٰ کفایت می‌کند و احتیاج به چیز دیگری ندارد. لذا در آن عالم تزاحم وجود ندارد، در آن عالم تراکم اصلاً وجود ندارد که الآن تراکم باشد. ﴿يُمِدَّكُمۡ رَبُّكُم بِثَلَٰثَةِ ءَالَٰفٖ مِّنَ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةِ مُنزَلِينَ﴾¹ در جنگ بدر به‌صورت معنی و باطن این ﴿ثَلَٰثَةِ ءَالَٰفٖ﴾ برای یک شخص ممکن است مشخص بشود و وجود خارجی آنها در صورت ـ نه در عالم ماده ـ برای افراد به‌نحو متعدد ممکن است که پیدا شوند؛ این یک ملک است، این یک ملک است، این یک ملک است و هرکدام از اینها موکل بر یک نفر از این کفار هستند که حسابشان را برسند. مثلاً آن یکی آمده است تا حساب خالد را برسد، آن یکی آمده است تا حساب عمرو را برسد، این یکی آمده است تا حساب عمرو بن عبدود را برسد، هرکدام از اینها موکل هستند که ترتیب یکی را دهند یا بعضی‌هایشان قوی‌تر هستند حساب دوتا را برسند. دیگر این برحسب کیفیت تکلیف آنها و کیفیت مرتبۀ قدرت و قوت آنهاست.