تحلیل کیفیت ارتباط میان حادث و قدیم در نظام هستی

درس دویست و هفتاد و نهم

کیفیت ارتباط بین حادث و قدیم و سنخیت بین علت و معلول در امکان استعدادی (1)

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرّحمٰن الرّحیم

دربارۀ قوابلی بود که آن قوابل اقتضاء تدرج را در تحقق وجود خارجی داشتند. روی آن اصلی که قبلاً مطرح شد ما می‌توانیم کلام مرحوم آخوند را بر آن اصل مبتنی کنیم و آن عبارت از تحقق تفصیلی اعیان اشیاء در علم ربوبی است به‌نحوی‌که ﴿وَمَا يَعۡزُبُ عَن رَّبِّكَ مِن مِّثۡقَالِ ذَرَّةٖ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَلَا فِي ٱلسَّمَآءِ﴾.¹ بعضی‌ها این مسئلۀ تحقق خارجی اعیان را ـ که عبارت از علم تفصیلی است ـ حتی استناد آن را به مبدأ أعلیٰ صحیح دانسته‌اند البته به نقل هم ادله‌ای را بر این مطلب اقامه کرده‌اند؛ ازجمله آیات ﴿فَلَيَعۡلَمَنَّ ٱللَهُ ٱلَّذِينَ صَدَقُواْ وَلَيَعۡلَمَنَّ ٱلۡكَٰذِبِينَ﴾² آنچه که از حوادث در عالم خارج محقق می‌شود اینها برای تحقق علمی است؛ یعنی دو نحوه تحقق در اشیاء و در اعیان قائل هستند. تحقق اول تحقق اجمالی است و تحقق دوم تحقق کشفی و تفصیلی است.

در تحقق اول پروردگار متعال و مبدأ أعلیٰ جاهل به اعیان اشیاء نیست ولی نسبت به بسط خارجی و ظهور خارجی هنوز مرتبه‌ای از نقص در عالم بروزات و در عالم ظهورات وجود دارد. به‌واسطۀ کشف تفصیلی خارجی آن مرتبۀ اجمال به مرتبۀ تفصیل و به مرتبۀ بسط متبدل می‌شود و از مرتبۀ اجمال به ظهور تفصیلی منعقد می‌شود.

مثل اینکه در یک نوار صدایی خوانده شده است، حالا این صدایی که خوانده شده است دفعةً واحدة در این نوار قرار گرفته است یااینکه ما اصل و منشأش را به یک اصل و منشأ اجمالی برگردانیم یعنی به‌وسیلۀ دستگاهی یک‌مرتبه اطلاعاتی روی یک صفحۀ نوار یا غیر نوار منتقل می‌شود ولی هنوز این اطلاعات به منصۀ ظهور تفصیلی و کشف تفصیلی نرسیده است و احتیاج به وسایل دارد، احتیاج به زمان دارد، احتیاج به مکان دارد برای اینکه ظهور تفصیلی پیدا کند. به آن ظهور تفصیلی فیض مقدس اطلاق می‌شود و به او مرتبۀ قوابل مستعدۀ اعیان خارجی در عالم ملک و در عالم طبع هم گفته می‌شود و فرق می‌کند با آنچه که در مرتبۀ کشف تفصیلی احتیاج به عِده و عُده و مدت و مَدّه ـ که ماده است ـ ندارد مانند ابداعیات، صور عقول، عقول مجرده، صور روحانیه ـ مجردۀ تفصیله و روحانیه ـ وجود علمی تمام آنها با وجود خارجی آنها یکی است یعنی هیچ نوع فرقی از نقطه‌نظر وجود علمی که مرتبۀ اجمال است با وجود خارجی ندارد؛ تفصیل او عین اجمال و اجمال او عین تفصیل است. این مربوط به آن ابداعیاتی می‌شود که در قبولشان غیر از امکان ذاتی چیز دیگری را نمی‌طلبند. فقط آن احتیاج ذاتی و امکان ذاتی است که موجب می‌شود قابلیت برای افاضه از جانب علت و مبدأ در آنها وجود داشته باشد.