کیفیت ارتباط علت و معلول در امکان استعدادی

عدم نیاز به قاعدۀ علیت در سلسلۀ عرضیه

بحث ما در عرضیات مسئله و سلسلۀ عرضیه است. در سلسلۀ عرضیه نیاز به این قاعدۀ علیت نداریم. اما نسبت به قاعدۀ طولیه، بله قبول داریم. اینکه الآن عصای موسی علیه‌السّلام تبدیل به اژدها شده است یک سلسلۀ طولیه باید انجام شود. فرض کنید آن ملائکه‌ای که حامل اسماء قادر و خالق و امثال‌ذلک هستند و با آن اسماء می‌خواهند این امر را در خارج محقق کنند خب تمام آنها برای کیفیت تبدیل آن وجود مجرد به وجود مادی باید این سلسلۀ علل طولیه باشد و آنها در زمان نیست و در لا زمان است.

تلمیذ: آیا در حرکت جوهری هم سلسلۀ طولی داریم؟

مستند بودن حرکت جوهری به سلسلۀ طولیه

استاد: حرکت جوهری هم مستند به سلسلۀ طولیه است یعنی حتی در حرکت جوهری خارجی هر تغییری که پیدا می‌شود مستند به علت است. برگشت آن علت به علة العلل است پس ما نیاز به سلسلۀ طولیه هم در اینجا داریم ولو حرکتِ جوهری باشد. الآن من این [کتاب] را از اینجا برمی‌دارم‌ و در اینجا می‌گذارم، تمام سلسلۀ طولیه الآن در اینجا انجام شده است تا من توانسته‌ام این [کتاب] را از اینجا بردارم والاّ اگر نبود همین کتاب در همین‌جا ساکن می‌ماند و دست من هم حرکت نمی‌کرد. فرق نمی‌کند هر امر مادی نیاز به سلسلۀ طولیۀ علّی در اینجا دارد.

تلمیذ: مگر صورت جدید ناشی از حرکت نیست؟

استاد: بله.

تلمیذ: آن‌وقت اگر ما حرکت را ذاتیِ جسم بدانیم باز هم نیاز به سلسلۀ طولی داریم؟

استاد: یعنی به‌واسطۀ حرکت جوهری؟

تلمیذ: بله.

استاد: خب حرکت فرق نمی‌کند و سلسلۀ طولی به‌جای خود محفوظ است.

تلمیذ: صورت، نتیجۀ حرکت است.

نیاز ماده به سلسلۀ علیت، در حدوث و استمرار حیاتش

استاد: درست است. ببینید سلسلۀ طولی فقط قوام این حرکت خارجی و وجود خارجی او را تصحیح می‌کند همین. ماده بدون اتکاء به این سلسلۀ طولی نه‌تنها وجود ندارد بلکه عدم است؛ منظورم این است که نه‌تنها حرکت ندارد بلکه حتی وجود هم ندارد. قوام و اتکاء امور ممکن و هر امر ممکنی همان‌طوری‌که در حدوث خودش نیاز به سلسلۀ علیت دارد در بقاء و استمرار حیات خودش هم نیاز به سلسلۀ علیت دارد. بنابراین همان‌طوری‌که ما در وجود ابتدایی خودمان نیاز به سلسلۀ علت داشتیم همین الآن هم که داریم صحبت می‌کنیم نیاز به سلسلۀ علیت داریم. یعنی همین الآن هم اسماء کلیه و صفات کلیۀ الهی در نزولش در این عالم، ما را حیات و علم و قدرت داده است و به ما حرکت می‌دهد. اگر آن سلسله قطع بشود ما عدم می‌شویم نه‌اینکه مرده می‌شویم بلکه عدم می‌شویم! استمرار حدوث با نفس علت حدوث تفاوتی ندارد؛ همان‌طوری‌که یک امر برای حدوثِ خودش احتیاج به علت دارد برای استمرار خودش هم نیاز به علت دارد.