کیفیت ارتباط علت و معلول در امکان استعدادی

این مطلب در چهارچوبِ نفسِ تعریفِ اشیاء خارجی صحیح است اما نکته اینجا هست که می‌خواهیم از نقطه‌نظر ارادۀ جاعل به آن شیء این را ببینیم که وقتی جاعل اراده بر تحقق یک شیء خارجی می‌کند چه اینکه آن شیء خارجی نیازی به زمان داشته باشد یا نیازی به زمان نداشته باشد آن ارادۀ جاعل و مبدأ أعلیٰ بر ایجاد آن شیء خارجی چه تفاوتی می‌کند؟! یعنی آن مبدأ أعلیٰ برای ایجاد آن امر و شیء خارج چه عقول یا صور مجرده یا نفوس یا ارواح باشد که نیاز به زمان و مکان ندارد یااینکه نه، صور اشیاء خارجی و مادی باشد که نیاز به جسمیت و ماده بودن دارند تمام اینها از نقطه‌نظر افاضۀ نور اشراقیه و اضافۀ اشراق دیگر چه تفاوتی می‌کنند؟!

اینجا هست که بعضی‌ها آمدند و برای تحقق یک شیء خارجی از نقطه‌نظر علیت [قائل به] مراتب علّی خارجی شدند یعنی آمدند این‌طور فرمودند که اگر قرار باشد که امر جاعل به یک امر ابداعی و یک حادثه و پدیدۀ مجرد تعلق بگیرد واسطه در اینجا کم می‌خورد اما اگر قرار باشد که امر جاعل و آن اضافۀ اشراقیه به یک امر مادی تعلق بگیرد در اینجا باید سلسلۀ علل حتی سلسلۀ علل عرضی نه سلسلۀ علل طولی که عالم مثال، ملکوت، ملکوت سفلیٰ، ملکوت علیا، جبروت، لاهوت و کذا است تمام اینها باید دست‌به‌دست هم بدهند تااینکه این را در خارج محقق کنند. نه‌خیر، این سلسلۀ علل ظاهری باید یکی پس از دیگری تحقق پیدا کند تااینکه آن شیء در خارج محقق شود.

فرض کنید اگر یک حجر یا شجری بخواهد تبدیل به یک حیوان بشود من‌باب‌مثال یک عصا در دست حضرت موسی علیه‌السّلام می‌خواهد تبدیل به اژدها بشود. عصا، خشب است و خشب جماد است. ﴿فَإِذَا هِيَ حَيَّةٞ تَسۡعَىٰ﴾¹ حیّه عبارت از حیوان است و صورت حیوانی دارد. حضرت موسی علیه‌السّلام که شعبده نمی‌کند، واقعیت خارجی را محقق می‌کند. حیوان خارجی که باید دارای نفس و روح باشد و مانند سایر حیوانات حرکت کند و ببلعد و امثال‌ذلک چطور می‌شود که یک خشب بتواند متحول به یک حیوان خارجی بشود؟!