کیفیت ارتباط علت و معلول در امکان استعدادی

مطلب اینجاست که کاری را که الآن حضرت موسی علی نبینا و آله و علیه‌السّلام انجام می‌دهد یا حضرت عیسی علیه‌السّلام دارد گل درست می‌کند این گل الآن خاک، تراب، حجر و ماء است ﴿وَإِذۡ تَخۡلُقُ مِنَ ٱلطِّينِ كَهَيۡ‍َٔةِ ٱلطَّيۡرِ﴾¹ [طیر را] از طین می‌سازید نه‌اینکه یک نفسی را می‌آورد به این طین ملحق می‌کند نفس طیری در اینجا وجود ندارد. ﴿تَخۡلُقُ﴾ حضرت عیسی می‌خواهد این طین را تبدیل به طیر کند. این [طین] می‌خواهد تبدیل به طیر بشود. این تبدیل طین به طیر مثل همان عصای موسی است که خشب می‌خواهد تبدیل به حیّه بشود فرق نمی‌کند اعجاز همین است.

صحبت ما این است که کدام برهان فلسفی در اینجا ما را ملزم می‌کند که بگوییم که آن سلسلۀ علیت عادی در نفس ارادۀ ولیّ منطوی است ولو اینکه این سلسلۀ علیت با تسریع و سرعت خودش در خارج انجام پذیرد کدام برهان فلسفی ما را به این ملزم می‌کند؟! می‌گوییم که نه‌خیر، وقتی که حضرت موسی می‌خواهد با ارادۀ خودش خشب را تبدیل به حیّه کند آیا اول خشب را تبدیل به نبات می‌کند؟!‌ می‌گوییم که نه. نبات را تبدیل به اوراق می‌کند؟! فرض کنید حیوانی در اینجا می‌آید و این اوراق را می‌خورد و آن تبدیل به چه می‌شود و یکی‌یکی سلسلۀ صور جوهریۀ خارجیه و ملکیه باید در خارج انجام بشود؟! نه‌خیر! هم‌چنین چیزی نداریم. نه برهان فلسفی ما را به این مسئله ملزم می‌کند و اگر حتی از نقطه‌نظر شهودی وقتی به کلمات بزرگان در اینجا مراجعه کنیم می‌بینیم که در ارادۀ ولیّ نفس تصور آن ﴿إِنَّمَآ أَمۡرُهُۥٓ﴾² نفسِ تصور آن ماهیت خارجی، مصداق ﴿كُن﴾ است یعنی همین‌که آن شیء خارجی بخواهد تحقق پیدا بکند آن نفس او یکونُ است یعنی نفس آن ماهیت بدون شرط و لازمۀ مادۀ دیگر در خارج محقق است. یعنی وقتی افرادی که نسبت به این مسئله اشراف دارند ...، این مسئله دیگر از فلسفه بیرون می‌آید و می‌خواهیم در اینجا وارد در بحث عرفان نظری بشویم، فلسفه نمی‌تواند نسبت به این مسئله الزامی بیاورد که حتماً باید در تبدیل یک صورت به صورت دیگر سلسلۀ علیت انجام شود ...