کیفیت ارتباط علت و معلول در امکان استعدادی

درس دویست و هشتادم

کیفیت ارتباط بین حادث و قدیم و سنخیت بین علت و معلول در امکان استعدادی (2)

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرّحمٰن الرّحیم

بحث راجع به کیفیت ارتباط بین حادث و قدیم و سنخیت بین علت و معلول در امکان استعدادی به اینجا رسید که بعضی از ماهیات صرف احتیاج ذاتی و امکان ذاتیِ آنها برای فیضان نور وجود بر این ماهیات و تحقق اضافۀ اشراقیه کفایت می‌کند.

راجع به ابداعیات همان‌طوری‌که مرحوم آخوند می‌فرمایند به‌واسطۀ تجردی که آنها دارند، تجرد حقیقت وجود و عدم احتیاج آن ابداعیات به ماده و مدت یعنی به مادۀ خارجی که تحقق آن در مکان است و به سبق زمانی، نفس احتیاج ذاتی و امکان ذاتی آن ماهیت برای وجود خارجی‌ او کفایت می‌کند مانند صور، عقول، ارواح مجرده، نفوس و امثال‌ذلک. این مسئله به این کیفیت الآن مطرح است و اشکالی که ممکن است از این نقطه‌نظر نسبت به این مسئله وارد شود بعد عرض می‌کنیم. اما اگر قرار باشد بر اینکه ماهیت ما ماهیتی باشد که دارای ماده و مدت باشد یعنی مشروط به ماده باشد و ماده در تحقق و صورت او دخالت داشته باشد و همین‌طور زمان در کیفیت او تأثیر داشته باشد این [ماهیت] به نفسِ اضافۀ اشراقیه و نفسِ ارادۀ جاعل بر او، نمی‌تواند اکتفاء کند. قابل در اینجا از نقطه‌نظر تحقق آن وجود خارجی، دارای مراتب مختلف است.

تعریف امکان استعدادی

ممکن است قابلی باشد که نتواند آن فیض را به ‌صورت مشخص و مطلوب دربیاورد و ممکن است قابلی باشد که برای رسیدن به فعلیت و عبور از استعداد، آمادگی و تهیؤ بیشتری داشته باشد. چطور اینکه در کیفیت مراتب نطفه و علقه برای رسیدن به صورت انسانی، این قابلیت و استعداد را در مراتب مختلف مشاهده می‌کنیم ولی اگر بخواهد خارج از این رتبه اجسام دیگری برای وصول به مرتبۀ انسانی درنظر گرفته بشود طبعاً حجر و حدید و نبات برای تهیؤ صورت انسانی دورتر از نطفه هستند. به این امکان، امکان استعدادی می‌گویند. این مسئله موجب شده است که فلاسفه نسبت به تحقق ممکنات خارجی دو امکان را درنظر بگیرند. از نقطه‌نظر تدلّی و اتکاء معلول به علت و احتیاج هر ممکنی ما سِوَی الله تَعالی حَتَّی الوَسائطُ العِلیّه تمام اینها دارای امکان ذاتی هستند که نفس احتیاج ماهیت به مبدأ أعلیٰ را اثبات و تصحیح می‌کند و اشیاء و تعینات خارجی از نقطه‌نظر کیفیت وجودشان، نه کیفیت ارتباطشان به مبدأ که همۀ آنها به مبدأ مرتبط هستند، از نقطه‌نظر کیفیت وجودشان دارای مراتب مختلفی هستند.