امکان ذاتی و استعداد در حوادث زمانی
تحلیل تفاوت تحقق مبدعات و موجودات مادی در نظام هستی
آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی در این جلسه به تبیین دیدگاه مرحوم آخوند ملاصدرا پیرامون نحوه فیضان وجود بر ممکنات می‌پردازند. بحث اصلی حول این محور است که چرا در مبدعات و مجردات، صرفِ امکان ذاتی برای تحقق و استجلاب فیض الهی کفایت می‌کند، اما در حوادث زمانی و مادی، علاوه بر امکان ذاتی، نیاز به امکان استعدادی و شرایط خاص زمانی است. در ادامه، این مسئله با رویکردی انتقادی نسبت به پاسخ مرحوم علامه طباطبائی به هانری کربن درباره تقدم روح بر جسم بررسی می‌شود. استاد با نقد نگاه محدود به روایات، بر ضرورت درک صحیح از علم عنائی حق و وجود مجتمع اشیاء در وعاء دهر تأکید می‌کنند. در نهایت، تبیین می‌شود که تدریجی‌بودن حوادث مادی به نقصان ذاتیِ خودِ ماده بازمی‌گردد، نه به تعدد اراده‌های الهی؛ چرا که اراده حق در خلقت، واحد و دفعی است و ظهورات آن در عوالم مختلف متفاوت است.
امکان ذاتی و استعداد در حوادث زمانی
توضیحات:
آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی در این جلسه به تبیین دیدگاه مرحوم آخوند ملاصدرا پیرامون نحوه فیضان وجود بر ممکنات می‌پردازند. بحث اصلی حول این محور است که چرا در مبدعات و مجردات، صرفِ امکان ذاتی برای تحقق و استجلاب فیض الهی کفایت می‌کند، اما در حوادث زمانی و مادی، علاوه بر امکان ذاتی، نیاز به امکان استعدادی و شرایط خاص زمانی است. در ادامه، این مسئله با رویکردی انتقادی نسبت به پاسخ مرحوم علامه طباطبائی به هانری کربن درباره تقدم روح بر جسم بررسی می‌شود. استاد با نقد نگاه محدود به روایات، بر ضرورت درک صحیح از علم عنائی حق و وجود مجتمع اشیاء در وعاء دهر تأکید می‌کنند. در نهایت، تبیین می‌شود که تدریجی‌بودن حوادث مادی به نقصان ذاتیِ خودِ ماده بازمی‌گردد، نه به تعدد اراده‌های الهی؛ چرا که اراده حق در خلقت، واحد و دفعی است و ظهورات آن در عوالم مختلف متفاوت است.
امکان ذاتی و استعداد در حوادث زمانی
10من‌باب‌مثال شما یک شیئی را دفعةٌ واحدة درست می‌کنید؛ فرض کنید که یک مایع را در یک قالب می‌ریزید و در یک چشم به‌هم زدن یک طناب پلاستیکی از آنجا تا اینجا درست می‌شود و حالا شما این حبل را درمقابل خودتان می‌گذارید و می‌بینید اول آن حبل آنجاست و آخر آن حبل در اینجاست، می‌خواهید شروع به پیچیدن و استدارۀ این حبل کنید تااینکه به آخر برسد، آیا استدارۀ او در لحظۀ واحده امکان دارد یا ندارد؟! امکان ندارد.
وجود خارجی آنها دفعةً واحدة است ولی پیچیدن آن حبل از آنجا و آمدن به اینجا نیاز به زمان دارد که شما این را همین‌طوری دور دستتان می‌پیچید و همین‌طور می‌آیید می‌آیید می‌آیید تااینکه این ریسمان و طناب تا آخر پیچیده می‌شود. آن پیچیدن را به همان وجود خارجی زمانیات تشبیه می‌کنیم و اصل وجود خلقت این طناب و حبل، وجود دفعی است و این را به وجود خلق اشیاء در وعاء دهر تشبیه می‌کنیم که در وعاء دهر خداوند متعال تمام این بذر را که الآن در این هست و تبدیل به شجر شدن و بعد تبدیل به ثمره را دفعةً واحدة خلق کرده است؛ یعنی دفعةً واحده بذر تبدیل به ساقه، تبدیل به ورق، تبدیل به شجر، تبدیل به اوراق و تبدیل به اثمار شده است و تمام این مراحل بذر و رسیدن به این میوه و ثمره خلق شده است.
دفعی بودن ارادۀ پروردگار در خلقت
[حال سؤال اینجاست] که آیا اینکه خلق شده است در وجود خارجی هم دفعی خلق می‌شود؟ اینکه مستحیل است! خداوند این را تدریجی خلق کرد، نه دفعی! ولیکن ارادۀ او دفعی بوده است ولی این اراده بر تبدل و ترتب صور بر یکدیگر تعلق گرفته است، نه اراده بر صورت واحده و انقطاع آن صورت واحده از صورت ثانیه و ثالثه! نه‌خیر، ارادۀ حق در بعضی از اوقات در مبدعات به صورۀ واحده تعلق می‌گیرد و گاهی اوقات ارادۀ حق به صور متعددۀ متعاقبه تعلق می‌گیرد و هردوی اینها واحد است گرچه بروز خارجی او متفاوت است! او در اینجا دفعةٌ واحدة است.