امکان ذاتی و استعداد در حوادث زمانی
تحلیل تفاوت تحقق مبدعات و موجودات مادی در نظام هستی
آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی در این جلسه به تبیین دیدگاه مرحوم آخوند ملاصدرا پیرامون نحوه فیضان وجود بر ممکنات می‌پردازند. بحث اصلی حول این محور است که چرا در مبدعات و مجردات، صرفِ امکان ذاتی برای تحقق و استجلاب فیض الهی کفایت می‌کند، اما در حوادث زمانی و مادی، علاوه بر امکان ذاتی، نیاز به امکان استعدادی و شرایط خاص زمانی است. در ادامه، این مسئله با رویکردی انتقادی نسبت به پاسخ مرحوم علامه طباطبائی به هانری کربن درباره تقدم روح بر جسم بررسی می‌شود. استاد با نقد نگاه محدود به روایات، بر ضرورت درک صحیح از علم عنائی حق و وجود مجتمع اشیاء در وعاء دهر تأکید می‌کنند. در نهایت، تبیین می‌شود که تدریجی‌بودن حوادث مادی به نقصان ذاتیِ خودِ ماده بازمی‌گردد، نه به تعدد اراده‌های الهی؛ چرا که اراده حق در خلقت، واحد و دفعی است و ظهورات آن در عوالم مختلف متفاوت است.
امکان ذاتی و استعداد در حوادث زمانی
توضیحات:
آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی در این جلسه به تبیین دیدگاه مرحوم آخوند ملاصدرا پیرامون نحوه فیضان وجود بر ممکنات می‌پردازند. بحث اصلی حول این محور است که چرا در مبدعات و مجردات، صرفِ امکان ذاتی برای تحقق و استجلاب فیض الهی کفایت می‌کند، اما در حوادث زمانی و مادی، علاوه بر امکان ذاتی، نیاز به امکان استعدادی و شرایط خاص زمانی است. در ادامه، این مسئله با رویکردی انتقادی نسبت به پاسخ مرحوم علامه طباطبائی به هانری کربن درباره تقدم روح بر جسم بررسی می‌شود. استاد با نقد نگاه محدود به روایات، بر ضرورت درک صحیح از علم عنائی حق و وجود مجتمع اشیاء در وعاء دهر تأکید می‌کنند. در نهایت، تبیین می‌شود که تدریجی‌بودن حوادث مادی به نقصان ذاتیِ خودِ ماده بازمی‌گردد، نه به تعدد اراده‌های الهی؛ چرا که اراده حق در خلقت، واحد و دفعی است و ظهورات آن در عوالم مختلف متفاوت است.
امکان ذاتی و استعداد در حوادث زمانی
12تلمیذ: ما توهم زمان می‌کنیم، زمانی نیست!
استاد: اشکال ندارد بالأخره این توهم یک منشأ انتزاع خارجی دارد، آن منشأ انتزاع خارجی عبارت از تعاقب است، اینکه محال است یک صورت با صورت دیگر جمع بشود، این منشأ انتزاع برای زمان می‌شود.
تلمیذ: مگر مرحوم علامه طباطبائی به ترتبی بودن عالم ماده بر عالم ارواح قائل نیستند؟!
استاد: مرحوم علامه اشکال کربن را قبول کردند و بحث را روی اخبار آحاد بردند و نگفتند که اشکال شما وارد نیست.
تلمیذ: اصلاً نباید این‌طوری می‌فرمودند که عوالم همین‌طور پی‌در‌پی و یکی‌یکی آمد و ارواح در آن فیض مقدس بودند و می‌توانستند جواب روایی بدهند...
استاد: نه! منظور من این است که در این اشکال علامه اصل اشکال را پذیرفته‌اند منتها در مقام حل بین نقل و عقل گفته‌اند که اخبار، اخبار آحاد است و در آنجا چون دلیل عقلی داریم نمی‌توانیم با دلیل عقلی، نقل را [بپذیریم] مگر اینکه توجیه کنیم یا اگر نتوانستیم توجیه کنیم مطلب و مسئله را به سکوت تمام کنیم. ما می‌گوییم: این جواب مسئله نیست، اولاً این مسئله که ایشان گفته‌اند: تقدم روح بر عقل مستحیل است، بسیاری از فلاسفۀ ما بلکه فلاسفۀ درجۀ یک ما مثل بوعلی قائل به تقدم روح هستند؛
هَبَطَت إلَیکَ مِنَ المَحَلِّ الأرفَعِ *** وَرقاءُ ذاتُ تُعَزُّزٍ و تَمَنُّع1 این چیست؟! اینها همه قائل به مسئلۀ روح هستند. میرداماد قائل به تقدم روح است و بزرگان از فلاسفه [مثل] شیخ شهاب‌الدین سهروردی قائل به تقدم روح هستند. ملاصدرا مسئلۀ جسمانیة الحدوث و روحانیة البقاء را مطرح کرده است که البته به ایشان اشکالاتی وارد می‌شود ولی با آن مبنایی که عرض کردیم، می‌شود جمع و تفریق بین هردو مسئله با این مسئلۀ اجتماع دهری بودن را کرد. در اینجا می‌توانم بگویم که نسبت به این قضیه تسلیم شده‌اند یااینکه می‌توانیم بگوییم که نخواسته‌اند جواب بدهند، خواسته‌اند فقط مسئلۀ جمع بین عقل و نقل را مطرح کنند و این مطلب را در جای خودش گذاشته‌اند، نسبت به فرمایش ایشان می‌شود این مطلب را مطرح کرد.
- . عشر قصائد و أشعار، ابن‌سینا، ص ١. معاد شناسی، ج ١، ص ٨٢:
«هبوط و نزول کرد به‌سوی بدن تو از بالاترین محل و عالی‌ترین مرتبه، کبوترِ ورقاء روح که دارای مقامی بس عزیز و محلّی منیع است.»
- . عشر قصائد و أشعار، ابن‌سینا، ص ١. معاد شناسی، ج ١، ص ٨٢: