امکان ذاتی و استعداد در حوادث زمانی

علیٰ‌کلّ‌حال مطلب از دیدگاه ما نسبت به بیان مرحوم آخوند جای تأمل دارد یعنی ایشان مسائل جسمانی و حوادث زمانی را به‌عنوان امور معدومۀ متدرج الحصول و الوقوع خارجی می‌داند. اگر این مطلب است، جای اشکال دارد ولی اگر همان‌طوری‌که توجیه کردیم بخواهیم توجیه کنیم به اینکه دو نحوۀ خلق داریم؛ یک نحوۀ خلق اول که خلق ازلی است که ﴿وَمَآ أَمۡرُنَآ إِلَّا وَٰحِدَةٞ﴾¹ است و آن اراده ارادۀ واحده است، آن دیگر بین مبدعات و غیر مبدعات فرق نمی‌گذارد و همه را همان‌طوری‌که در اصل وجود نفس امکان فقری در مجردات کفایت برای تعلق جعل می‌کند، همین‌طور نفس حوادث زمانیه برای تعلق جعل در وعاء دهر کفایت می‌کند. این مسئله در آنجا آمد منتها لازمۀ ذاتی این نحوۀ از خلق این است که آنها متدرج الحصول باشند.

تلمیذ: دو خلق، در اینجا خودبه‌خود دوئیت در اینجا حصول می‌شود.

استاد: بالأخره این اختلاف که هست، بالأخره این خلق با این خلق اختلاف ندارد؟ این پلاستیک است و آن [چیز دیگر است].

تلمیذ: می‌گوییم: دو خلق کلی از یک وجود.

استاد: در اصل اراده فرقی نمی‌کند.

تلمیذ: در اصل اراده کاری ندارم، می‌خواهم بگویم که یک وجود در عالم وعاء دهر بود و یک وجود هم در زمان تدریج الحصول بود، این‌طوری نگوییم بلکه بگوییم که دو نوع آگاهی هست یک نوع علم و آگاهی نسبت به آن وجود مجتمع در وعاء دهر است و یک نوع آگاهی هم ...

استاد: از نظر خلق خارجی یک خلق است، اصلاً دو خلق معنا ندارد بلکه دو نوع ظهور است!

تلمیذ: ظهور را هم نمی‌توانیم اطلاق کنیم چون ظهور دوباره منشأ ظهور می‌خواهد. ما می‌گوییم که دو نوع اطلاع است یک نوع اطلاع جمعی همان‌طوری‌که فرمودید.

استاد: اطلاع خودش ظهور است.

تلمیذ: حالا نه! ازنظر اشراف شخص که می‌خواهد اشراف پیدا کند، اگر من‌حیث‌المجموع اشراف پیدا کند همان شخص در عالم زمان مثل پیامبر [در جریان امام حسین] یا اولیاء خدا که وقتی در مقطع زمان هستند یک نوع وجود ادراک می‌کنند و وقتی که در ماوراء زمان قرار می‌گیرند یک وجود دیگری ادراک می‌کنند.