امکان ذاتی و استعداد در حوادث زمانی

تلمیذ: یعنی یک علم و قدرت بسیط.

استاد: احسنت! آن علم بسیط کلی، آن سفر دوم است! قدرت کلی و علم کلی و جمال کلی.

تلمیذ: آن علم و قدرتی که بنا بر آن بحثی که در رابطه با عینیت اسماء و صفت علم و حیات و قدرت را بر ذات عینیت قائل بودید.

استاد: بله.

تلمیذ: پس با این حساب از این باب می‌توانیم بگوییم که فی الحق است.

استاد: بله، به‌خاطر این است که در سفر اول وقتی که این مطلب را می‌فهمیم بعد به یک مرتبۀ محو می‌رسد یعنی دیگر آن ادراک را در فناء ازدست می‌دهد، این از این نقطه‌نظر است.

تلمیذ: مگر قبل از سفر اول انسان نباید از همین مرحله از باب علت و معلول به خود این علم و قدرت کلی و حیات کلی برسد؟!

استاد: این سریع است و همراه با ذات نیست. از آثار سیر او، رسیدن به این مسئله است ولی کاملاً اینها را حیازت نمی‌کند.

تلمیذ: پس سفر سوم در حقیقت وجود ندارد، سفر چهارم است که مِنَ الحق بالحق فی الخلق است یا إلی الخلق است سفر سوم چیزی جز یک اعتبار نیست.

استاد: سفر سوم با چهارم در واقع یکی است و نظر مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ هم همین بوده است یعنی واقعیت خارجی آن‌هم یکی است منتها سفر چهارم را بیشتر برای افرادی مطرح می‌کنند که آنها مأمور به دستگیری و تربیت می‌شوند! ممکن است فردی سفر سوم را مانند خضر داشته باشد [ولی] آن سفر چهارم مربوط به حضرت موسی و اینها می‌شود.

تلمیذ: خضر سفر سوم را داشته است؟

استاد: بله سفر سوم را داشته است.

تلمیذ: پیامبران سابق به توحید ذاتی رسیده بودند؟

استاد: نه! لازم نیست. به مقتضای سعۀ خودشان بودند، شاید به ذات نرسیده‌اند، در همان مرتبه هستند و به فناء ذاتی نرسیده‌اند. ممکن است به‌عنوان حال، نه به‌عنوان ملکه برای آنها بوده باشد و ملکه مربوط به بعضی‌هاست.