امکان ذاتی و استعداد در حوادث زمانی

بنابراین به عبارت دیگر دو نحوه وجود نسبت به زمان و زمانیات در عالم خارج و در نفس‌الأمر واقع است؛ نحوۀ اول عبارت از وجود دفعی ﴿وَمَآ أَمۡرُنَآ إِلَّا وَٰحِدَةٞ﴾ است. ﴿وَمَآ أَمۡرُنَآ إِلَّا وَٰحِدَةٞ﴾؛ یعنی یک نظر و یک اراده بیشتر بر ارادۀ پروردگار تعلق نمی‌گیرد یعنی پروردگار متعال از نقطه‌نظر ارادۀ بر خلقت اشیاء، اراده‌های متوالی بر اصل یک شیء ندارد و این نقص وجود پروردگار است! وجود پروردگار وجود صمد است! اراده‌ای که مترتب بر ارادۀ اول باشد به معنای انتفاء ارادۀ ثانی در وهلۀ ارادۀ اولیٰ است و این نقص است و مربوط به حق است! این ارادۀ ثانی مکمل کمال حق و آثار ذات حق است و این با آن صمدیت و استغناء ذاتی و تامیت در فعل و وجود و ایجاد منافات دارد!

خلق تمامی اشیاء با ارادۀ واحد

بنابراین به اراده واحدۀ حق، تمام اشیاء چه اشیاء مجرده و چه اشیاء ماده خلق شده‌اند. ولی صحبت در این است که در این خلق که در وعاء دهر است این همان چیزی است که از او تعبیر به علم عنائی حق و علم اجمالی حق نسبت به صور اعیان خارجی می‌کنیم، این خلق خلق اول است.

اما نسبت به خلق مبدعات همان‌طوری‌که مرحوم آخوند می‌فرمایند، نیازی به امر دیگری غیر از امکان ذاتی، امکان فقری آنها ندارد! نیازی به زمان و مکان ندارد و این مربوط به آنهاست. مشکل در ممکنات خارجی و ممکنات متعینه و مقیدۀ به ماده و مدت است! در آنجا اشکال پیدا می‌شود که اجتماع ماهیات مختلفۀ متدرج الحصول در زمان واحد و در مورد واحد مستحیل است.

علت تدریجی الحصول بودن اشیاء خارجی

دفعی بودن وجود همۀ زمانیات

بنابراین تدریجی الحصول بودن اشیاء خارجی به نقصان ذاتی آنها برمی‌گردد، نه به ایجاد حق! یعنی فعل حق در ایجاد زمان و زمانیات با مبدعات فرقی نمی‌کند بلکه صحبت در تکوّن خارجی است چون وجود اینها وجود خارجی و متدرج الحصول است طبعاً آن اراده تعلق به تدریجی الحصول گرفته است نه‌اینکه ارادۀ بعد از اراده در اینجا هست! نه‌اینکه ارادۀ ثانی در وقت ارادۀ اولیٰ نبوده است! ما ارادۀ اول و ارادۀ ثانی و ارادۀ ثالثه نداریم! فعل حق دارای ارادۀ واحده است، هم در مورد مبدعات و مجردات و هم در مورد ماده و مادیات الاّ اینکه وجود خارجی و ظهور خارجی مادیات دفعی است! برای کسی که نظر به آن وجود مجتمع دهری دارد همان‌طوری‌که مرحوم میرداماد ـ رضوان الله تعالی علیه ـ در قبسات نسبت به این مسئله اشاره دارند، وقتی که نسبت به او اشراف دارد دیگر در آنجا تمام وجودات خارجی اشیاء را در وعاء دهر، وجود واحد می‌بیند؛ ﴿وَمَا يَعۡزُبُ عَن رَّبِّكَ مِن مِّثۡقَالِ ذَرَّةٖ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَلَا فِي ٱلسَّمَآءِ﴾،¹ ﴿وَمَا يَعۡزُبُ عَن﴾ اشاره به وجود دفعی همۀ زمانیات است گرچه از نقطه‌نظر خارجی متدرج الحصول هستند ولی در وعاء دهر وجود اینها وجود مجتمع است؛ یعنی از وجود تخم و بذری که در زمین کاشته می‌شود تا وجود میوه‌ای که الآن حاصل می‌شود، تمام اینها موجود است منتها برای ماده بودنش و تحقق خارجی ماده، اینها مشمول زمان هستند. ولی تمام اینها حتی مادۀ اینها در وجود دهر به‌نحو یک وجود مجتمع است یعنی یک وجود سیال است که این وجود سیال از اینجا شروع شده است و به آنجا ختم شده است.