امکان ذاتی و استعداد در حوادث زمانی

ماهیت شجریت و ورقیت، تمام اینها ماهیات مختلفی هستند که اجتماع آن ماهیات در آنِ واحد عقلاً مستحیل و ممتنع است. بنابراین چاره‌ای نیست که بگوییم: در مسئلۀ زمانیات و حوادثی که مشمول قانون زمان هستند و زمان شرط در وجود آنها است، در هر زمانی این ماهیت صورت نوعیۀ مختص به خودش را دارد، نه قبل و نه بعد! یعنی وقتی که یک ماده در یک زمانی در خارج محقق می‌شود، الآن آن صورت مختص به آن زمان را دارد و صورت قبلی مربوط به وجود قبلی است و صورت بعدی مربوط به وجود بعدی است. اجتماع صورتین یا اجتماع ثلاثة صور یعنی صور قبلی و صور حال و صور بعدی در آنِ واحد مستحیل می‌شود. از این نقطه‌نظر مسئله‌ای که مرحوم آخوند می‌فرمایند دلیل بر این است که در زمانیات غیر از امکان ذاتی، احتیاج به امکان استعدادی داریم اما در مورد غیر زمانیات نیاز به امکان استعدادی نداریم.

بررسی مباحثات بین مرحوم علامه طباطبائی و هانری کربن

بر همین اساس مسئله‌ای بین مرحوم علامه طباطبائی ـ رضوان الله تعالی علیه ـ و کُربَن هست و سؤالی می‌پرسند، این مطلب در کتاب و مباحثات ایشان هست. آن‌موقع یادم است من که مطالعه می‌کردم چشم من به این قضیه خورد و این مسئله به‌نظرم آمد، مرحوم علامه در آنجا خیلی بسیار متین و متقن مطالب و آنچه را که شیعه معتقد و پایبند به او است از تمسک به کتاب و برهان عقلی و دلیل نقلی کافی، نه هر دلیل نقلی و با هر سند و با هر راوی و با هر کیفیت، اینها را ملاک برای عمل در مسائل اعتقادی و احکام و فروع می‌دانند.

بعد در اینجا کربن از ایشان سؤال می‌کند که اگر در جایی بین نقل و عقل تعارض افتاد، شیعه چه حکمی می‌کند؟! و مثال هم که می‌زند می‌گوید: مسئلۀ تقدم روح بر جسم. ایشان می‌گوید که تقدم روح بر جسم عقلاً مستحیل است درحالی‌که ما در نقل داریم که ارواح قبل از اجسام خلق شده‌اند.¹ جوابی که مرحوم علامه در اینجا می‌دهند به‌نظر من یک مقدار عقب‌نشینی نسبت به این مسئله تلقی می‌شود! ایشان می‌فرمایند: روایاتی که در باب مسئلۀ تقدم روح است، روایات آحاد است. در اینجا اگر بتوانیم بین این روایات آحاد و آن ادلۀ عقلیه جمع کنیم، این کار را خواهیم کرد والاّ مسئله را نسبت به روایات آحاد مسکوتٌ عنه می‌گذاریم.