امکان ذاتی و استعداد در حوادث زمانی

این مطلب نسبت به اینها به این کیفیت است و دلیل ایشان این است که [می‌گویند]: ما می‌بینیم اینها متدرج الحصول هستند. بنابراین اگر این مسئله وجود نداشته باشد یعنی ممکنات، ممکناتی باشند که ماده نباشند و هویت خارجی آنها هویت مادی نباشد بنابراین اینها ازلاً و ابداً باید مشمول فیض الهی باشند؛ یعنی از نقطه‌نظر وجود و استمرار همراه با ذات اقدس الهی باشند. همان‌طوری‌که در اصل وجود فیض الهی بنا بر این مبنا عام است و هیچ نقصانی در آنجا تطرد ندارد، همین‌طور از نقطه‌نظر استمرار هم زوال این فیض بعد از وجود یک نوع نقصان تلقی می‌شود و با آن فیض عام الهی و فیاضیت او منافات دارد. بنابراین مبدعات و آن صور نوریه و عقول مجرده ازلاً و ابداً باید وجود خارجی غیر از آن نحوۀ وجود مادی داشته باشند.

این مطلب یکی از آن مسائلی است که مورد نظر است حالا نمی‌خواهم نسبت به این قضیه اشکال وارد کنم ولی می‌خواهم شبهه وارد کنم. در بحث تجرد روح که خود مرحوم آخوند هم قائل به این مسئله هستند که بحث جسمانیة الحدوث و روحانیة ‌البقاء است، اگر در اینجا بحث روح را به این کیفیت بدانیم شکی نیست که روح داخل در مبدعات و ممکنات مجردۀ از ماده است و در این حرف و بحثی نیست الاّ اینکه بدن و جسمیت عنصری که روح به او تعلق می‌گیرد داخل در عالم عناصر و مشمول همین مسئلۀ حوادث زمانیه است. بنابراین اگر وجود روح را مشروط به وجود نفس بدانید و بخواهید بحث جسمانیة ‌الحدوث و روحانیة البقاء را در آن جاری کنید قطعاً باید قائل بشوید بر اینکه قبل از خلق ابدان، روح وجود خارجی نداشته است و در نفس‌الأمر روح تحقق خارجی و نفس الأمری ندارد به جهت اینکه هنوز ماده برای تحقق روح در خارج محقق نشده است چون بحث این است که جسمانیة ‌الحدوث است و وقتی جسمانیة ‌الحدوث را بگیرید دیگر روحی قبل از بدن وجود ندارد پس اینکه خود مرحوم آخوند در بسیاری از جاها نفس و روح را جزء مبدعات می‌داند که نفسِ امکان ذاتی برای استجلاب فیض کفایت می‌کند با آنها معارض می‌شود، این یک مسئله است.