امکان ذاتی و استعداد در حوادث زمانی

درس دویست و هشتاد و یکم

بیان کلام مرحوم آخوند درخصوص امکان ذاتی در حوادث زمانیه و غیر زمانیه

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرّحمٰن الرّحیم

مطلب به اینجا رسید که مرحوم آخوند صرف امکان را در ممکناتی که در حقیقت جنبۀ ملکی و مادی دارند برای فیضان نور وجود کافی نمی‌دانند و جهت آن را هم اختلاف ممکنات و حوادث زمانیه می‌شمارند با این بیان که حوادث زمانیه متدرج الحصول هستند و شکی نیست که امکان ذاتی در همۀ حوادث زمانیه و غیر حوادث زمانیه از مبدعات و کل شیءٍ یَصدق عَلیهِ أنّه ممکن، صرف امکان ذاتی کافی باشد و از طرف دیگر فاعلیت فاعل در وجود و در ایجاد تام باشد با توجه به این مسئله دیگر جایی برای تأخیر در فیضان وجود باقی نمی‌ماند چون در اینجا هیچ چیزی رادع و مانع از فیضان وجود بر قوالب و ماهیات ممکنه نیست. از یک طرف فاعلیت در فعل خودش تام است و احتیاج به امر ثالثی ندارد و از طرف دیگر قابل در قابلیتش تام است و همان امکان ذاتی برای استجلاب فیض وجود کفایت می‌کند بنابراین دیگر هیچ جهتی برای تأخیر فیض از مبدأ فیاض نیست درحالی‌که ما وجودات زمانی را متدرج الحصول می‌دانیم.

پس باید در اینجا یک امری ماوراء امکان ذاتی وجود داشته باشد که آن مسئله به استعداد و قابلیت آن مادۀ خارجی و آن متعیّن خارجی برگشت و ارجاع کند و آن مسئله عبارت از استعداد و تهیّؤ برای وجود در زمان و تحت شرایط خاص است و این استعداد در مورد همۀ حوادث و اشیاء خارجی متفاوت است؛ بعضی‌ها نسبت به آن مقصد و نسبت به آن هویت خارجیۀ معموله و مورد انتظار، قریب هستند و استعداد تحقق در آنها بیشتر است و بعضی‌ها نسبت به آنها ضعیف هستند. این کلام، کلام مرحوم آخوند بود که تا حدودی عرض شد.

مسئله‌ای که در اینجا در این فقره از مطلب ایشان به‌نظر می‌رسد این است که اینکه ایشان می‌فرمایند: فاعلیت در فعل خودش که عبارت از ایجاد است و در تحقق و استغناء خودش که عبارت از وجود تام است، در این حرفی نیست و این مسئله مسئلۀ مسلم است و همین‌طور در اینکه قابل غیر از امکان ذاتی چیز دیگری را اقتضاء نمی‌کند که در مبدعات همین مسئله هست، در آن‌هم مطلبی نیست چون در مبدعات که بحث در مفارقات و عقول مجرده است فعلاً بحث آن نیست و بعداً می‌آید این عبارت مرحوم آخوند ناظر به تعینات مادی و عنصری و تعینات و ممکنات مشمولۀ در کون و فساد است.