امکان استعدادی و نقش آن در فیض وجود

برگشت امکان استعدادی به کیفیت وجود

برگشت امکان استعدادی به کیفیت وجود است؛ کیفیت وجود این به‌نحوی است که آمادگی و استعداد را دارد. درست مثل بچه‌ای که از نقطه‌نظر حدّت، ذکاء، حافظه و هوش ... که این استعدادها یک امر عقلی و یک امر واقعی است [مثلاً] مستعد این است که خطاط بشود، یعنی چه؟ یعنی آن استعداد و قریحه‌ای که خدا در او گذاشته می‌تواند او را به یک خطاط تبدیل کند اما این قریحه و این استعداد در شخص دیگری نیست پس امکان استعدادی به واقعیات خارجی برمی‌گردد، نه به انتزاعیات و اعتبارات عقلی. وصفٌ عامٌ و معنى واحدٌ ... این یک معنای عقلی است و از اعتبارات عقلی است، مشترک است به جمیع ممکنات و خود ماهیات این ممکنات هم حامل این امکان هستند.

و الثانی ما یَطرأُ لبعضِ الماهیاتِ لِقصورِ إمکانِهِ الأصلی فی الصلاحیةِ لِقبولِ إفاضةِ الوجودِ فَلا محالةَ یلحقُ بِه إمکان بمعنى آخر قائمٌ بِمحل سابقٍ على وجوده سبقاً زمانیاً.¹

دوم حیثیتی است که بر بعضی از ماهیات عارض می‌شود به‌خاطر اینکه آن امکان اصلی در صلاحیت قاصر است که قبول افاضۀ وجود را بکند پس چاره‌ای نیست از اینکه یک امکان به معنای دیگری به بعضی از این ماهیات ملحق بشود و آن امکان عبارت از یک نحوۀ کیفیت و وصف وجود خارجی است که این وصف و این کیفیت، قائم و چسبیده به آن محل است یعنی بر وجود این شیء سبقت دارد و وجودش به سبق زمانی است یعنی تا این آمادگی در این برگ نباشد آن برگ تبدیل به حیوان نخواهد شد پس این آمادگی و این استعداد سبق زمانی دارد بر آن فعلیتی مترتب بر این شیء خارج است.

بِه یستعدُ لأن یخرجَ مِن القوةِ إلى الفعلِ و هو الذی یُسمّى بالإمکانِ الاستعدادی و قد مرَّ ذکرُه مِن قبل و بِحسبِه یمکن لِماهیةٍ واحدةٍ أنحاءٌ غیرُ متناهیةٍ مِنَ الحصول و الکون لأجلِ استعداداتٍ غیرِ متناهیةٍ یلحَقُ لِقابلٍ غیر متناهی الانفعال.