امکان استعدادی و نقش آن در فیض وجود

و کلُّ ما کانَ کذلک استحالَ أن یَخُصَّ بإیجادِه و فیضِهِ بعضُ القوابلِ و المستعدات دونَ بعضٍ بل یجبُ أن یکونَ عامَ الفیض فَلا بدَّ أن یکونَ اختلافُ الفیضِ لأجلِ اختلافِ إمکاناتِ القوابلِ و استعداداتِ المواد.

هر چیزی که این چنین باشد محال است که به ایجاد و فیضش اختصاص بدهد یا اختصاص پیدا بکند بعضی از قوابل و مستعدات دون بعضی، بلکه فیضش باید عام باشد. حالا که فیض او عام است این اختلافی را که ما می‌بینیم، این مراتب شدت و ضعفی که در قوابل، وجودات مجرده، موجودات مادیه و وجودات ارضیه مشاهده می‌کنیم به‌خاطر خصوصیت خود آنها است؛ ماء، ماء است و تراب، تراب است! ماء و تراب دو خصوصیت و دو حقیقت نوعیه‌ای هستند که هرکدام از این حقیقت نوعیه دارای خصوصیاتی است. فیض او ماء را ماء می‌کند و تراب را تراب می‌کند. حالا تراب از نظر وجودی فرضاً از ماء ضعیف است به فیض او مربوط نیست به خصوصیت خود ماهیت خارجی او [مربوط] است مثل اینکه فرض بکنیم ...

تلمیذ: خصوصیت خود این ماهیت خارجیه را چه کسی ایجاد کرده یعنی چه کسی این خصوصیت را اهداء کرده؟

استاد: آن خصوصیت مال خود خصوصیت است.

تلمیذ: چه کسی به آن اهداء کرده؟

استاد: آن اشکال ندارد! ببینید صحبت در این نیست که خداوند در یک جا ماهیتی را شدیدتر از دیگری یا ضعیف‌تر قرار می‌دهد، بحثی در این نیست همۀ ماهیات به‌دست خداست ولی صحبت در این است که آن اراده‌ای که با آن اراده یک امر شدید را می‌آفریند همان اراده‌ای است که امر ضعیف را می‌آفریند و در ارادۀ او خللی وارد نمی‌شود. فرض کنید شما قدرت و توان دارید برای اینکه یک مقدار از این انرژی را در إعمال این دستتان نسبت به یک قضیه به‌کار ببرید. اگر باری در اینجا باشد که پنجاه کیلو باشد و شما هم قدرت برداشتن پنجاه کیلو بار را دارید، دستتان را در آن کیسه می‌گذارید و پنجاه کیلو را برمی‌دارید. اگر بار ده کیلو باشد شما به‌اندازۀ ده کیلو انرژی مصرف می‌کنید نه بیشتر! اگر یک کیلو باشد شما به‌اندازۀ یک کیلو انرژی مصرف می‌کنید! آن انرژی‌ای را که برای پنجاه کیلو مصرف می‌کنید با آن انرژی، یک کیلو را برنمی‌دارید!