امکان استعدادی و نقش آن در فیض وجود

کلام مرحوم آخوند هم ناظر به همین جهت است؛ ایشان می‌فرمایند که فاعل در فاعلیتش تام است منتها آن فاعل یک وقت شدید خلق می‌کند و یک وقت هم ضعیف خلق می‌کند ولی به ضعف فاعل برنمی‌گردد بلکه به قابل برمی‌گردد، منتها قابل از کجا آورد؟ قابل هم از خود فاعل آورد و دیگر فرقی در اینجا نمی‌کند و نمی‌توانیم بگوییم: این اختلافاتی که در اینجا هست به‌خاطر این است که دست فاعل از ایجاد کوتاه است و نمی‌تواند. نه، او می‌تواند ولی این‌طوری می‌تواند؛ او می‌تواند به این شکل انجام می‌دهد. او هم به آن قسم در مورد مجردات می‌تواند و هم به این قسم در مورد جسم و جسمانیات می‌تواند.

فرق دیدگاه فلسفه با عرفان

تلمیذ: می‌توانیم بگوییم که تمایزی بین عرفان و فلسفه وجود دارد؛ فلسفه همیشه از پایین به بالا نگه می‌کند و در حلّ این مسئله قوابل را تأثیر می‌بخشد ولی عرفان می‌آید از بالا به پایین نگاه می‌کند.

استاد: حالا کدامش بهتر است؟!

تلمیذ: ما نقصی نمی‌بینیم. چون ارادۀ الهی به اختلاف مخلوقات تعلق گرفته است پس ما به ضعف مخلوقات مختلف کاری نداریم چون خدا این‌طوری خواسته ولی فلسفه می‌آید برای حل این مشکل می‌گوید: نه این ضعفی که تو می‌بینی برای قوابل است، ما چرا این‌طوری حلش کنیم خدا این‌طوری خواسته است.

استاد: البته هردو یکی را می‌گویند، منتها او [عرفان] از دید شهود مطلب را بررسی می‌کند و این [فلسفه] از دید تعقل و تفکر، این‌هم به بالا نگاه می‌کند وقتی که ما در وجود و ایجاد، فاعل را تام بدانیم دیگر فلسفه چیزی را برای قابل باقی نمی‌گذارد تااینکه آن فعل بخواهد به او تعلق بگیرد منتها از این باب که بالأخره همان‌طوری‌که در فلسفه، قوابل از دیدگاه وجودی دارای اختلاف مراتب وجودی هستند وجودات مجرده از نقطه‌نظر وجودی دارای مرتبۀ شدیدتر از موجودات غیر مجرده هستند، از نقطه‌نظر عرفان هم مسئله همین‌طور است. عارف که به یک نظر و به یک دید و به یک شهود به همۀ عالم نگاه می‌کند، اختلافات و تمیّزات را درنظر می‌آورد و این‌طور نیست که درنظر نیاورد. وقتی که عارف نگاه می‌کند بین شکر و یک چیز تلخ یا ترش [فرق می‌گذارد و] این‌طور نیست که همۀ آنها را شیرین ببینید.