امکان استعدادی و نقش آن در فیض وجود

تلمیذ: آیا عارف این دیدی را که دارد بالحق است یا نه؟ فیلسوف همه را بالحق نگاه نمی‌کند فیلسوف برای اینکه بالحق بشود باید کثرات را جمع کند به بالحق بودن برسد ولی عارف با دید بالحقی به کل کثرات نگاه می‌کند.

استاد: منظور من این است که از نقطه‌نظر واقعیت خارجی بین نتیجه‌ای که عارف می‌گیرد و نتیجه‌ای که یک فیلسوف می‌گیرد تفاوت هست؟! نیست، حالا آن [عارف] راه را میان‌بُر زده و راحت کرده بسیار خوب اما بالأخره نتیجه واحد است و [اگر] نتیجه دوتا باشد یکی از این دوتا باطل است. نتیجه یکی است!

ثم إنَّ للممکنات طُرّاً إمکاناً فی أنفسِها و ماهیاتِها فإن کانَ ذلکَ کافیاً فی فَیَضانِ الوجودِ عن الواجبِ بالذاتِ علیها وَجَبَ أن تکونَ موجودةً بِلا مُهلَةٍ.¹

برای همۀ ممکنات یک امکان هست که آن امکان ذاتی است و این مربوط به مجرد و غیر مجرد است. اگر این امکان ذاتی که در همۀ ماهیات و در همۀ ممکنات هست کافی بود و ما نیاز به چیز دیگری نداشتیم، کافی بود در فیضان وجود از واجبِ به ذات بر او، واجب است که بدون مهلت موجود باشد. اینجا اشکالی که به‌نظر می‌رسد این است: اینکه چرا می‌بایست بدون مهلت موجود باشد؟ چه دلیلی بر این است که اگر این شیء دارای امکان ذاتی است باید بدون مهلت موجود باشد؟ نه، ممکن است یک شیء دارای امکان ذاتی باشد؛ یعنی از اینجا شما نمی‌توانید این امکان استعدادی را استنباط کنید که چون اشیاء خارجی و اشیاء مادی موجود بدون مهلت نیستند بلکه وجود اینها دارای مهلت و دارای زمان است و دارای تدریج است بنابراین غیر از امکان ذاتی باید امکان استعدادی داشته باشند. ما می‌گوییم: نه، امکان ذاتی داشتن برای اینها کفایت می‌کند الاّ اینکه نحوۀ وجود اینها یک وجودی است که اقتضاء می‌کند تدریجی الوصول باشند، نه‌اینکه می‌بایست امکان استعدادی در میان آنها باشد. چون ماده هستند نفس ماده اقتضاء می‌کند که یک صورت بر صورت دیگر مترتب باشد و ماهیتی بر ماهیت دیگر و به مقتضای وجود جوهری هر ماهیتی مترتب بر آن باشد والاّ نفس وجود مادی ممکن است که با ارادۀ واحده و با مشیت واحده در وعاء دهر به‌نحو اجتماع محقق باشد.