امکان استعدادی و نقش آن در فیض وجود

اگر شخصی بر وعاء دهر اشراف داشته باشد تمام اشیائی که متدرج الحصول هستند را به نظرۀ واحده و به رؤیت واحده می‌بیند و مِن البدو إلی الختم مشاهده می‌کند اما همین در ظرف تحقق خارجی خودش در شرائطی که رائی مناسب با آن شرائط وجود دارد، نه رائی از فوق و از جنبۀ علیت دارد به این امر خارجی نگاه می‌کند بلکه رائی‌ای که خودش در تحت این شرائط زمان و مکان قرار دارد آن رائی در نظرۀ به این امر مادی آنها را متدرج الحصول می‌بیند اما صحبت این است که آیا واقعیت خارجی او که واقعیت دهری است آیا آن‌هم متدرج الحصول است؟ نه‌خیر آن‌هم هست و همین الآن هست و هیچ تفاوتی بین این وجود و بین وجود مجردات و وجود مبدعات نیست. روی این جهت اشکال وارد می‌شود.

ضرورت نیاز به امکان استعدادی علاوه بر امکان ذاتی برای تبدل ماهیات و تبدل صور

اما اگر کلام ایشان را توجیه کنیم و بگوییم که نه، ایشان صرف‌نظر از این مسئله دارند صحبت می‌کنند و می‌خواهند بگویند که در شرایطی که ما داریم به مسئله نگاه می‌کنیم؛ یعنی یک موجود مادی دارد به یک موجود مادی دیگر نگاه می‌کند در آن شرائط هردوی اینها محکوم همان قانون زمان هستند که یکی از اینها پس از دیگری دارد تحقق خارجی پیدا می‌کند؛ به عبارت دیگر اگر می‌خواهید این نقصان را به جنبۀ فاعلیت حق برگردانید، اشکال در اینجا پیدا می‌شود و ارادۀ حق به همان کیفیت که با ارادۀ واحده مجردات را بدون مدّه و مدت و بدون هیچ‌گونه علل معده‌ای خلق می‌کند و نیاز به زمان و مکان ندارد همان تعلق ارادۀ خلق به ماده مانند جزء مبدعات است، ـ البته ما می‌گوییم که جزء مبدعات است، آقایان نمی‌گویند ـ به همان کیفیت ارادۀ حق به آن ماده مانند آنها تعلق می‌گیرد. ماده از اول تا آخر خلق شد، این ماده خلق شد، حالا آن چیزهایی که در خود ماده می‌خواهد یکی پس از دیگری انجام بشود آن چیزها در ارتباط با آن علل و عواملی که درون این امر قرار دارد مشمول این قانونِ مرحوم آخوند خواهد شد که غیر از امکان ذاتی ما نیاز به یک امکان استعدادی هم برای تبدل ماهیات و تبدل صور داریم.