امکان استعدادی و نقش آن در فیض وجود

لأنَّ الفیضَ عامٌ و الجودَ تامٌ و أن لا یَتَخصَّصَ وجودُ شی‌ءٍ منها بِحینٍ دونَ حینٍ و الوجودُ بِخلافِ ذلکَ لِمکانِ الحوادث الزمانیة.

و اینکه وجود یکی از اینها به یک دون، دون غیر دیگر اختصاص پیدا نکند، وقتی که این است درحالی‌که وجود به خلاف این است. چون ما در وجود اختلاف می‌بینیم، وجودی داریم که وجود مجرّد است، وجودی داریم که وجود زمانی است همۀ اینها باهم اختلاف دارند پس غیر از امکان ذاتی ما امکان استعدادی هم باید در اینجا داشته باشیم.

و إن لم یکن ذلک الإمکانُ الأصلی کافیاً بَل لا بُدَّ مِن حصولِ شروطٍ أُخَر حتى یَستَعدَّ لِقبولِ الوجودِ عنِ الواجبِ بِالذاتِ فَلِمِثلِ هذا الشی‌ء إمکانان.

حالا اگر این امکان ذاتی که امکان اصلی ما است کافی نباشد بلکه شروط دیگری هم باید باشد تااینکه استعداد قبول وجود را از ناحیۀ واجب به ذات پیدا بکند پس دو امکان برای هم‌چنین شیئی باید مقرر باشد؛ امکان اول که امکان اصلی است و همان امکان ذاتی است به جای خودش محفوظ است. امکان دوم امکان استعدادی است تااینکه او را به آن فعلیت برساند.

فَقد ثَبَتَ أنَّ لِبعضِ الممکناتِ إمکانین. أحدُهما هو وصفٌ عامٌ و معنى واحدٌ عقلیٌّ مشترکٌ لجمیعِ الممکناتِ و نفسُ ماهیاتِها حاملةٌ له.

محط بحث در امکان ذاتی و امکان استعدادی

[پس ثابت شده است که برای بعضی از ممکنات دو امکان وجود دارد]. یکی وصف عام است و یک معنای واحد عقلی است، نه معنای واحد خارجی یعنی به‌عنوان یک وجود خارجی نیست. امکان استعدادی خودش کیفٌ من الوجود همین تهیؤ یک شیء برای اینکه به امر دیگر برگردد دیگر عقلی نیست بلکه خارجی است ما در امکان استعدادی از وجود خارجی صحبت می‌کنیم. آهن از نقطه‌نظر استعداد برای رسیدن به حیوانیت مفقود است اما در نبات ما می‌بینیم برای رسیدن به حیوانیت این استعداد [در او وجود دارد] و این استعداد یک امر عقلی نیست بلکه یک امر خارجی است؛ خود سلول‌ها، عناصر و آن کیفیت نحوۀ مواد آلی و معدنی‌ای که در آن هست، خصوصیات خارجی‌ای که هست و به عبارت دیگر آن کیفیت خصوصیات بیولوژی و آزمایشگاهی این ماده است که ما اسم او را امکان استعدادی می‌گذاریم برای اینکه به حیوانیت برسد. ولی اصلاً بحث در امکان ذاتی از محدودۀ خارج جداست، امکان ذاتی بحثش روی ماهیت است، ماهیت در مقام تقرب، اصلاً کاری به وجود خارجی نداریم. زید در مقام تقرب، زیدی که اصلاً وجود خارجی ندارد، آن زیدی که اصلاً وجود خارجی ندارد، امکان ذاتی برای وجود دارد. پس اصلاً ما کاری به وجود خارجی آن شیء نداریم، چه وجود خارجی داشته باشد یا نداشته باشد در هر حال امکان ذاتی بر آن حمل است.